მთავარი

საქართველოში უმაღლესი საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების კვლევის ხარჯი 2025 წელს 16.2%-ით გაიზარდა, თუმცა BTU-ს მკვლევრების გამოთვლით, მკვლევართა რაოდენობამ ექვსი სამეცნიერო სფეროდან მხოლოდ ორში მოიმატა. ბიზნესისთვის ეს ნიშნავს, რომ საერთო ხარჯისა და კადრების ზრდასთან ერთად მნიშვნელოვანია იმის ცოდნა, რომელი მიმართულების კვლევითი შესაძლებლობები იცვლება.

ძირითადი მიგნებები

• BTU-ს მკვლევრების გამოთვლით, საქართველოს გამოკვლეულ დაწესებულებებში 2025 წელს სამედიცინო და ჯანდაცვის მეცნიერებებსა და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებსა და ხელოვნებაში მკვლევართა რაოდენობა ჯამურად 776-ით გაიზარდა, დანარჩენ ოთხ სფეროში კი 432-ით შემცირდა.
• საქსტატის მონაცემებით, ამ დაწესებულებებში მკვლევართა საერთო რაოდენობა 2024 წლის 14 046-დან 2025 წელს 14 390-მდე გაიზარდა; BTU-ს გადათვლით, წმინდა მატება 344-ს, ანუ 2.45%-ს შეადგენს.
• BTU-ს მკვლევრების შეფასებით, საქართველოს კომპანიებისთვის კვლევითი პარტნიორის არჩევისას საერთო დანახარჯზე უფრო გამოსადეგია შესაბამისი სფეროს, კონკრეტული გუნდისა და სამუშაოს შესრულების შესაძლებლობის ერთობლივი შეფასება.

კვლევაში მეტი ფულის დახარჯვა ეკონომიკისთვის შესაძლებლობაა: შეიძლება გაუმჯობესდეს მოწყობილობა, დაფინანსდეს უფრო რთული სამუშაო ან შენარჩუნდეს გამოცდილი სპეციალისტი. მაგრამ მთლიანი თანხის ზრდა ჯერ ვერ პასუხობს ბიზნესისთვის პრაქტიკულ კითხვას: მისთვის საჭირო მიმართულებით მეტი მკვლევარი მუშაობს თუ ნაკლები? საქსტატის 2 ნოემბერს გამოქვეყნებული 2025 წლის მონაცემების შედარება სწორედ აქ აჩვენებს მნიშვნელოვან განსხვავებას. რესურსი ფულადი გამოხატულებით გაიზარდა, ადამიანების რაოდენობა კი ყველა სფეროში ერთნაირი მიმართულებით არ შეცვლილა. 

2025 წელს კვლევით საქმიანობას 69 დაწესებულება ახორციელებდა, წინა წელს კი 66. მათ მიერ კვლევებსა და ექსპერიმენტულ განვითარებაზე გაწეულმა ხარჯმა 282.2 მილიონი ლარი შეადგინა, 2024 წლის 242.9 მილიონთან შედარებით. სხვაობა 39.3 მილიონი ლარია. ამავე დროს, კვლევაზე დასაქმებული მთელი პერსონალის რაოდენობა 16 191-დან 16 552-მდე გაიზარდა. ეს ჯგუფი მკვლევრებთან ერთად ტექნიკურ და სხვა დამხმარე პერსონალსაც მოიცავს. ამიტომ მთლიანი პერსონალის 2.2%-იანი მატება და უშუალოდ მკვლევართა 2.45%-იანი ზრდა სხვადასხვა მაჩვენებელია. 

თემა მხოლოდ უნივერსიტეტების შიდა მდგომარეობას არ ეხება. ადგილობრივი კვლევითი ცოდნა შეიძლება დასჭირდეს მწარმოებელს მასალის შესამოწმებლად, სასოფლო-სამეურნეო ბიზნესს დაავადების შესასწავლად, კლინიკას მკურნალობის პროცესის შესაფასებლად ან მომსახურების კომპანიას მომხმარებლის ქცევის გასაგებად. ეს შესაძლო კავშირებია და არა ამ გამოკვლევით გაზომილი შეკვეთები. მათ საერთო მნიშვნელობას განსაზღვრავს ერთი გარემოება: კონკრეტული პრობლემის გადაწყვეტას შესაბამისი ცოდნა სჭირდება, ქვეყნის ყველა მკვლევრის საერთო რაოდენობა კი ამ ცოდნის ხელმისაწვდომობას პირდაპირ ვერ გვიჩვენებს.

რას მალავს საერთო მატება?

BTU-ს მკვლევრებმა 2024 და 2025 წლების მონაცემები ექვსივე სამეცნიერო სფეროში ერთმანეთს შეადარეს. სამედიცინო და ჯანდაცვის მეცნიერებებში მკვლევართა რაოდენობა 2 202-დან 2 491-მდე გაიზარდა, ჰუმანიტარულ მეცნიერებებსა და ხელოვნებაში კი 2 691-დან 3 178-მდე. პირველი მიმართულების მატება 289-ია, მეორისა 487. ამ ორი სფეროს ერთობლივი ზრდა 776-ს შეადგენს და აღემატება მთელი გამოკვლეული სისტემის წმინდა მატებას. 

მიზეზი დანარჩენი ოთხი მიმართულების შემცირებაა. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში 179-ით ნაკლები მკვლევარია აღრიცხული, სოციალურ მეცნიერებებში 241-ით, სოფლის მეურნეობასა და ვეტერინარიაში 10-ით, ინჟინერიასა და ტექნოლოგიაში კი 2-ით. ჯამური კლება 432-ია. როდესაც 776-ს 432 აკლდება, მიიღება ოფიციალურ საერთო რაოდენობებს შორის სხვაობა, 344. ეს გადათვლა გვიჩვენებს, როგორ იქმნება დადებითი საერთო შედეგი სფეროების განსხვავებული ცვლილებებით.

მკვლევართა რაოდენობა სამეცნიერო სფეროების მიხედვით:

წყარო: საქსტატი; რაოდენობა გამოქვეყნებული ცხრილის მიხედვით, არა სრული დასაქმების ეკვივალენტი. ცვლილებები: BTU-ს გამოთვლა, 2025 მინუს 2024. [4]

ცხრილის ყველაზე მნიშვნელოვანი სათქმელი განსხვავების სიდიდეცაა. ინჟინერიისა და ტექნოლოგიის მაჩვენებელი პრაქტიკულად უცვლელია: ორი ერთეულით კლება დიდი მიმართულების დაშლას არ ნიშნავს. საბუნებისმეტყველო და სოციალურ მეცნიერებებში შემცირება გაცილებით შესამჩნევია, შესაბამისად, დაახლოებით 6.2% და 6.9%. საერთო მატების აღწერა ამ განსხვავებებს ფარავს, ხოლო ყველა კლების ერთნაირად საგანგაშოდ შეფასება სხვა უკიდურესობა იქნებოდა. 

მატება და ზომა ერთმანეთისგანაც უნდა გავარჩიოთ. სოციალური მეცნიერებები 2025 წელს კვლავ ყველაზე დიდი სფეროა, 3 250 მკვლევრით, მიუხედავად წლიური შემცირებისა. ჰუმანიტარულ მეცნიერებებსა და ხელოვნებაში 3 178 მკვლევარია, ხოლო ყველაზე მცირე ჯგუფში, სოფლის მეურნეობასა და ვეტერინარიაში, 474. დიდი სფეროს შემცირება არ ნიშნავს, რომ ის უმნიშვნელო გახდა, ისევე როგორც მცირე სფეროს ზომა მისი ეკონომიკური საჭიროების საზომი არ არის. სხვადასხვა ამოცანას განსხვავებული რაოდენობისა და სპეციალიზაციის გუნდი სჭირდება.

რომელი კვლევა ითვლება ამ მონაცემებში?

გამოქვეყნებული თანხა მთელი საქართველოს ეკონომიკის კვლევითი დანახარჯების ჯამად არ უნდა წავიკითხოთ. მეთოდოლოგიის მიხედვით, გამოკვლევა მოიცავს კვლევით საქმიანობაში ჩართულ საჯარო და კერძო ავტორიზებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებს და საჯარო უწყებების დაქვემდებარებულ შესაბამის ორგანიზაციებს. კომპანიების ყველა შიდა ლაბორატორია, პროდუქტის განვითარებაზე მომუშავე გუნდი ან უცხოეთიდან შეძენილი კვლევითი მომსახურება ამ მოცვის ავტომატური ნაწილი არ არის. ამიტომ ამ მონაცემით ბიზნესის საკუთარი კვლევითი დანახარჯების ზრდას ან კლებას ვერ დავასკვნით. 

კადრების რიცხვიც აღრიცხული ადამიანების რაოდენობას აღწერს და არა მთლიანად კვლევისთვის დათმობილ სამუშაო დროს. მეთოდოლოგია ცალკე განმარტავს სრული დასაქმების ეკვივალენტს, რომელიც რეალურად ნამუშევარ კვლევით საათებს ითვალისწინებს, მაგრამ აქ გამოყენებულ ცხრილებში ასეთი დროითი მაჩვენებელი მოცემული არ არის. მკვლევარს შეიძლება სწავლებაც ევალებოდეს და სხვა პროექტზეც მუშაობდეს. შესაბამისად, მეტი აღრიცხული მკვლევარი ავტომატურად მეტ თავისუფალ კვლევით დროს არ ნიშნავს. 

გარდა ამისა, 66 და 69 დაწესებულების ჯამების შედარება ერთი და იმავე უცვლელი ორგანიზაციების დაკვირვებას არ უდრის. გამოქვეყნებული ცხრილები არ გვიჩვენებს, ცვლილება ახალ თანამშრომლებს უკავშირდება, თანამშრომლების წასვლას, ორგანიზაციების შემადგენლობას თუ სხვა აღრიცხვით ცვლილებას. ამიტომ 776-ს ახლად დაქირავებულთა რაოდენობას არ ვუწოდებთ და 432-ს დაკარგულ სამუშაო ადგილებად არ ვაცხადებთ. მიგნება არის აღრიცხული რაოდენობების ცვლილების ზუსტი აღწერა, რომლის მიზეზების დასადგენად უფრო დეტალური მონაცემი იქნება საჭირო.

მეტი თანხა და განსხვავებული საჭიროებები

ხარჯების 16.2%-იანი მატება ნომინალურ ლარშია დათვლილი. მეთოდოლოგია კვლევით ხარჯებში აერთიანებს შრომის ანაზღაურებას, მიმდინარე ხარჯებს, შენობებს, მოწყობილობას, პროგრამებსა და სხვა შესაბამის აქტივებს. დამატებითი ფული შეიძლება მოხმარდეს არსებულ გუნდს ან ინფრასტრუქტურას და არა მხოლოდ ახალი ადამიანის დასაქმებას. ამდენად, თანხის სწრაფი ზრდისა და კადრების შედარებით ნელი მატების ერთად არსებობა თავისთავად არც წარმატების მტკიცებულებაა და არც არაეფექტიანობის.

გამოქვეყნებული სამი ცხრილი არ შეიცავს ხარჯების განაწილებას ამ ექვს სფეროზე. ამიტომ ვერ ვიტყვით, რომ სამედიცინო ან ჰუმანიტარულ მიმართულებებში კადრების მატება სწორედ მათთვის გამოყოფილი დაფინანსების ზრდამ გამოიწვია. ასევე ვერ დავასკვნით, რომ სხვა სფეროებს ფული მოაკლდა. ხარჯის, ადამიანებისა და მიღებული შედეგის დაკავშირებას დამატებით სჭირდება ინფორმაცია კვლევით პროექტებზე, სამუშაო დროზე და შესრულებულ სამუშაოზე. არსებული მონაცემები ამ კითხვას აჩენს, პასუხს კი ბოლომდე არ იძლევა.

ეს განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, როდესაც კვლევის ეკონომიკურ ღირებულებაზე ვმსჯელობთ. ახალი მეთოდის შექმნას, დაავადების შესწავლას, ენისა და კულტურის კვლევას ან ბაზრის ანალიზს განსხვავებული დრო და საშუალებები შეიძლება დასჭირდეს. ექვსი ფართო სფერო კონკურენტული რეიტინგი არ არის. ერთი მიმართულების ზრდის მისასალმებლად მეორის ღირებულების დაკნინება საჭირო არ არის, ხოლო ყველა მიმართულებაზე თანაბარი ზრდის მოთხოვნას ეს მონაცემები საფუძვლად ვერ დაედება.

კადრების განახლება რაოდენობაზე მეტია

საერთო სურათს მკვლევართა შემადგენლობაც ავსებს. საქსტატის მიხედვით, 2025 წელს მკვლევართა 55.1% ქალი იყო, 67.5%-ს კი დოქტორის ან მასთან გათანაბრებული ხარისხი ჰქონდა. განათლების ცხრილის შედარებით, ასეთი ხარისხის მქონეთა რაოდენობა 9 662-დან 9 712-მდე გაიზარდა, ანუ 50-ით. ეს საერთო 344-იანი მატებისგან განსხვავებული ტემპია და აჩვენებს, რატომ უნდა განვიხილოთ გამოცდილება და კვალიფიკაცია რაოდენობასთან ერთად. ხარისხი თავისთავად შესრულებული კვლევის ხარისხს არ ზომავს. 

ასაკობრივი მონაცემები ცოდნის გადაცემის საკითხსაც აჩენს. 2025 წელს 65 წლის და უფროსი 2 875 მკვლევარი იყო, რაც BTU-ს მკვლევრების გამოთვლით, საერთო რაოდენობის დაახლოებით 20%-ია. ასაკი პროდუქტიულობის საზომი არ არის და ეს წილი მოსალოდნელ გადინებას არ პროგნოზირებს. თუმცა გამოცდილ სპეციალისტებზე დაფუძნებულ გუნდებში ახალგაზრდების ჩართვა, ერთობლივი მუშაობა და ცოდნის შენარჩუნება პრაქტიკული საკითხებია. მხოლოდ წლიური ჯამის ზრდა ვერ გვიჩვენებს, როგორ მიმდინარეობს ეს პროცესი. 

ამავე მიზეზით, სფეროების ჩამონათვალში დაფიქსირებული მატება ბიზნესისთვის მზადმყოფი სპეციალისტების სიას არ უდრის. კვლევის მიმართულებას შიგნითაც მრავალი სპეციალიზაცია აქვს. კლინიკას შეიძლება კონკრეტული მეთოდის მცოდნე გუნდი სჭირდებოდეს, ხოლო საწარმოს შესაბამისი აპარატურისა და ტესტირების გამოცდილების მქონე პარტნიორი. ოფიციალური სტატისტიკა ამ არჩევანს საერთო ფონს აძლევს, კონკრეტული შესაძლებლობა კი ცალკეული გუნდისა და ამოცანის დონეზე უნდა შეფასდეს.

რა იცვლება ქართული ბიზნესისთვის?

BTU-ს მკვლევრების შეფასებით, მთავარი პრაქტიკული დასკვნა უკეთ დასმული კითხვაა: კვლევითი ხარჯის ზრდის რომელი ნაწილი ქმნის კომპანიის ამოცანისთვის გამოსადეგ შესაძლებლობას? ამას განსაკუთრებით დიდი მნიშვნელობა აქვს იმ ბიზნესისთვის, რომელსაც საკუთარი სრული კვლევითი გუნდის შენახვა არ სურს ან არ შეუძლია. ასეთ შემთხვევაში გარე პარტნიორთან მუშაობა შეიძლება იყოს ცოდნის მიღების გზა, თუმცა გამოქვეყნებული სტატისტიკა არც თანამშრომლობის ფასს გვიჩვენებს და არც მის ხელმისაწვდომობას ზომავს.

მაგალითად, საკვების მწარმოებლისთვის სოფლის მეურნეობისა და ვეტერინარიის ფართო კატეგორია მხოლოდ საწყისი ორიენტირია. მისი კონკრეტული პრობლემა შეიძლება მოითხოვდეს ქიმიის, მიკრობიოლოგიისა და მომხმარებლის ქცევის ცოდნის გაერთიანებას. ასეთ ამოცანაში რამდენიმე სფეროს მკვლევრები შეიძლება მონაწილეობდნენ. ეს მაგალითი ხსნის, რატომ არ შეიძლება ეკონომიკის სექტორი და სამეცნიერო სფერო ერთმანეთთან მექანიკურად გავაიგივოთ ან ერთი ცხრილიდან მთელი დარგის კვლევითი უზრუნველყოფა შევაფასოთ.

შესაძლებლობა სწორედ განსხვავებული ცოდნის დაკავშირებაშია. ჯანდაცვის მიმართულებაში მეტი მკვლევრის აღრიცხვა დამატებითი თანამშრომლობის საძიებლად გამოსადეგი სიგნალია. მაგრამ ხელშეკრულების დადებამდე მაინც მნიშვნელოვანია, არსებობს თუ არა შესაბამისი გამოცდილება, დრო და აღჭურვილობა. ანალოგიურად, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში რაოდენობის შემცირება კონკრეტული ლაბორატორიის გაუარესებას არ ადასტურებს. ეროვნული მაჩვენებლის პირდაპირ გადატანა ერთ ორგანიზაციაზე შეიძლება ისეთივე მცდარი აღმოჩნდეს, როგორც მისი საერთოდ უგულებელყოფა.

ფინანსირების შემფასებლისთვისაც განსხვავდება ორი საკითხი: რამდენი დაიხარჯა და რა შესაძლებლობა შეიქმნა. პირველი ამ გამოშვებაში ჩანს, მეორის შესაფასებლად კი საჭიროა პროექტების შინაარსის, გუნდების დატვირთვისა და შედეგების დაკავშირება. ასეთი შეფასება შეიძლება დაეყრდნოს ახალ ცოდნას, გამოსადეგ მეთოდს ან ორგანიზაციის მიერ დანერგილ გადაწყვეტას, ამოცანის მიხედვით. მხოლოდ ხარჯისა და ადამიანების ჯამიდან გამოყვანილი ერთიანი წარმატების მაჩვენებელი ამ განსხვავებებს ვერ შეინარჩუნებს.

2025 წლის მონაცემების მთავარი პასუხი მკაფიოა: გამოკვლეულ დაწესებულებებში მკვლევართა რაოდენობა გაიზარდა, თუმცა ზრდა მხოლოდ სამედიცინო და ჯანდაცვის მეცნიერებებსა და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებსა და ხელოვნებაში დაფიქსირდა; დანარჩენი ოთხი მიმართულების ჯამი შემცირდა. ამიტომ კვლევის გაზრდილი ხარჯი სასარგებლო საწყისი ინფორმაციაა, ხოლო ბიზნესისთვის მისი მნიშვნელობა შესაბამის სფეროსა და რეალურ გუნდში უნდა ვეძებოთ. საერთო ზრდის მიღმა არსებული განაწილების დანახვა უფრო ზუსტ გადაწყვეტილებას ემსახურება, ვიდრე ყველა მიმართულების ერთნაირად შეფასება.

კითხვები და პასუხები

გაიზარდა თუ არა მკვლევართა საერთო რაოდენობა?

დიახ. გამოკვლეულ დაწესებულებებში 2024 წლის 14 046-დან 2025 წელს 14 390-მდე გაიზარდა, ანუ 344-ით. ორი სფეროს ზრდას დანარჩენი ოთხის შემცირება ნაწილობრივ აბალანსებდა.

282.2 მილიონი ლარი ქვეყნის ყველა კვლევით ხარჯს ნიშნავს?

არა. მონაცემი მოიცავს მეთოდოლოგიით განსაზღვრულ უმაღლეს საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევით დაწესებულებებს და არა ეკონომიკაში ყველა კომპანიის კვლევით საქმიანობას.

ცხრილი კონკრეტული სპეციალისტების დეფიციტს ამტკიცებს?

არა. კადრების რაოდენობა არ გვიჩვენებს მოთხოვნას, კვლევით სამუშაო დროს ან კონკრეტული სპეციალიზაციის ხელმისაწვდომობას. ცხრილი სფეროების განსხვავებულ წლიურ ცვლილებას აჩვენებს. 

შეიძლება ხარჯის ზრდას მეტი თანამშრომელი არ მოჰყვეს?

შეიძლება: კვლევითი ხარჯი ხელფასის გარდა მოწყობილობასა და სხვა რესურსებსაც მოიცავს. ამ გამოშვებაში ხარჯის ზრდის მიზეზები და სფეროებზე განაწილება არ ჩანს.