როცა 1.1 მილიარდი ლარი ბანკში რჩება – როგორ უნდა მართოს საქართველომ საჯარო ფული

მთავარი

2025 წლის ბოლოს სახელმწიფო უწყებების დაქვემდებარებაში არსებულ სსიპ-ებსა და ა(ა)იპ-ებს კომერციულ ბანკებში დაახლოებით 1.1 მილიარდი ლარი ჰქონდათ. დეტალური განაწილებით, 833 მილიონი ლარი მოთხოვნამდე ანაბრებსა და საბარათე ანგარიშებზე, 264 მილიონი კი ვადიან დეპოზიტებზე ინახებოდა; მათ შორის 237 მილიონი ლარი ერთიდან ორ წლამდე ვადით იყო განთავსებული. ეს თანხა ავტომატურად არ ნიშნავს „უმოქმედო ფულს“, მაგრამ მისი მასშტაბი სახელმწიფოსთვის ერთ მთავარ კითხვას აჩენს: რამდენია აუცილებელი ლიკვიდობა და რამდენია დროებით თავისუფალი რესურსი, რომლის მართვაც ერთიანი საჯარო ინტერესით შეიძლება?

BTUAI-ს გადამოწმებული გამოთვლით, დაახლოებით 1.11 მილიარდი ლარი 2025 წლის ნომინალური მშპ–ს 1.1%-ს და კონსოლიდირებული ბიუჯეტის ხარჯების 3.4%-ს უდრიდა – საშუალოდ დაახლოებით 12.5 დღის საჯარო ხარჯვას. მთავარი პრობლემა დეპოზიტის არსებობა კი არა, საჯარო ფულის ფრაგმენტული ხილვადობა, დაფინანსების დრო და ფულადი ნაკადების პროგნოზირების ხარისხია.

ნაშთი შემცირდა, თუმცა ისტორიულად მაღალ ნიშნულზე რჩება

სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის ანგარიშში წარმოდგენილი სერია აჩვენებს, რომ კომერციულ ბანკებში განთავსებული თანხა 2019 წლის 316 მილიონი ლარიდან 2024 წელს 1.28 მილიარდ ლარამდე გაიზარდა. ეს დაახლოებით 4.05-ჯერ ზრდას ნიშნავს. 2025 წელს ნაშთი 1.11 მილიარდ ლარამდე შემცირდა – 170 მილიონი ლარით, ანუ 13.3%-ით.

შემცირება დადებითი ინდიკატორია, მაგრამ 2025 წლის დონე მაინც 3.5-ჯერ აღემატებოდა 2019 წლის მაჩვენებელს. 2021 წელთან შედარებით თანხა 2.2-ჯერ მეტი იყო, რაც 123%-იან ზრდას ნიშნავს. შესაბამისად, დაახლოებით ოთხჯერადი ზრდა 2019-2024 წლების პიკს ეხება და არა 2021-2025 წლების პერიოდს.

ამ დინამიკას მხოლოდ ერთი მიზეზი არ განაპირობებს. ნაშთი შეიძლება წარმოიშვას საკუთარი შემოსავლების დაგროვებით, გრანტების ეტაპობრივი ხარჯვით, პროექტის დაგვიანებით, შესყიდვის გაჭიანურებით, სეზონური გადახდებით ან ორგანიზაციისთვის რეალურ საჭიროებაზე ადრე გადაცემული დაფინანსებით. ამიტომ საერთო მაჩვენებელი მხოლოდ ზოგად სურათს გვიჩვენებს, მაგრამ დიაგნოზისთვის თანხის დანიშნულებისა და ასაკის მიხედვით კლასიფიცირებაა საჭირო.

რაზე მიუთითებს მოთხოვნამდე ანგარიშებზე განთავსებული 833 მილიონი ლარი

მოთხოვნამდე ანაბრებსა და საბარათე ანგარიშებზე არსებული 833 მილიონი ლარი 1.11-მილიარდიანი დამრგვალებული ჯამის დაახლოებით 75.0%-ს შეადგენს. წყაროში გამოყენებული კატეგორიების ჯამი 1.097 მილიარდი ლარია, ამიტომ 76%-იანი წილი უნდა განიხილებოდეს, როგორც დამრგვალებული მაჩვენებელი.

ასეთი ანგარიშები ორგანიზაციას თანხის დაუყოვნებლივ გამოყენების შესაძლებლობას აძლევს. ეს საჭიროა ხელფასებისთვის, მომწოდებლებისთვის, გრანტებისთვის, გაუთვალისწინებელი ვალდებულებებისა და არათანაბარი გადახდებისთვის. თუმცა, მოთხოვნამდე ანგარიშებზე არსებული მაღალი ნაშთი იმასაც მიუთითებს, რომ ორგანიზაციას მომავალი გადახდების სანდო პროგნოზი არ გააჩნია და ზედმეტ „უსაფრთხოების ბალიშს“ ინარჩუნებს.

ამიტომ გადამწყვეტი მაჩვენებელი თანხის ოდენობასთან ერთად მისი „ასაკია“: რამდენი დღე ან თვე რჩება თანხა თითქმის უცვლელად? რამდენი უკავშირდება ხელშეკრულებით დადასტურებულ გადახდას? რამდენია რეალურად თავისუფალი? სწორედ ამ მონაცემების გარეშე შეუძლებელია 833 მილიონი ლარის ეფექტიანობის შეფასება.

ერთიდან ორ წლამდე ვადის დეპოზიტები საბიუჯეტო ციკლთან არის დაკავშირებული

ვადიან დეპოზიტებზე 264 მილიონი ლარი იყო განთავსებული. ამ თანხიდან 237 მილიონი, ანუ დაახლოებით 89.8%, ერთიდან ორ წლამდე ვადით ინახებოდა. ასეთი განთავსება შეიძლება გონივრული იყოს, თუ თანხის დანიშნულება, გამოყენების თარიღი, ბანკის შერჩევა და საპროცენტო პირობები გამჭვირვალეა.

მაგრამ გრძელვადიანი საჯარო დეპოზიტი სხვა კითხვასაც აჩენს: თუ ორგანიზაციას ფული ერთი ან ორი წლის განმავლობაში არ სჭირდება, რატომ გადაეცა ის ასე ადრე? შეიძლებოდა თუ არა თანხა ხაზინაში დარჩენილიყო და უწყებას გადახდის მოახლოებისას მიეღო?

ამ მომენტიდან საკითხი ბანკის მიერ შეთავაზებულ პროცენტს სცდება და საბიუჯეტო ფაზირებას ეხება. ზედმეტად ადრე გადაცემული ფული ერთ უწყებაში საპროცენტო შემოსავალს ქმნის, მაგრამ მთლიან სახელმწიფოს შეიძლება დამატებითი სესხის აღება დასჭირდეს სხვა საჭიროებისთვის.

დეპოზიტის პროცენტი ყოველთვის სახელმწიფო მოგება არ არის

საჯარო ორგანიზაციის თვალით დეპოზიტის სარგებელი შემოსავალია. სახელმწიფოს მთლიან ფინანსურ სისტემაში კი შედეგი სხვაგვარად უნდა დაითვალოს. თუ მთავრობა იმავე პერიოდში უფრო მაღალი განაკვეთით იღებს ვალს, ვიდრე სსიპ იღებს დეპოზიტზე, კონსოლიდირებული შედეგი უარყოფითია.

სწორედ ამიტომ საერთაშორისო სავალუტო ფონდი ხაზინის ერთიან ანგარიშს თანამედროვე სახელმწიფო ფულის მართვის აუცილებელ ინსტრუმენტად მიიჩნევს: ფრაგმენტული ანგარიშები შეიძლება ერთ უწყებაში უმოქმედო ნაშთს ტოვებდეს, მაშინ როდესაც ფინანსთა სამინისტრო სხვა საჭიროებისთვის სესხულობს.

აქ ეკონომიკური ეფექტიანობა მხოლოდ მიღებული პროცენტი არ არის. საჭიროა დეპოზიტის შემოსავლის შედარება სახელმწიფო ვალის ღირებულებასთან, ბანკის საკრედიტო რისკთან, შეჩერებული პროგრამის შესაძლებლობის ღირებულებასთან და თანხის ლიკვიდობის რეალურ საჭიროებასთან.

საერთაშორისო გამოცდილება – ცენტრალიზაცია ავტონომიის გაუქმების გარეშე

საქართველომ სრულად მოქმედი ხაზინის ერთიანი ანგარიში 2006 წელს შექმნა და ცენტრალური მთავრობის შემოსავლები და ხარჯები საქართველოს ეროვნულ ბანკში გააერთიანა. დღევანდელი ამოცანაა იმის დადგნეა, თუ რამდენად სრულად ჩანს სისტემაში სახელმწიფო ორგანიზაციების კომერციულ ბანკებში დარჩენილი ფული.

პორტუგალიაში ხაზინა საჯარო ორგანიზაციებს საბანკო მომსახურებასა და ანაზღაურებად განთავსებას სთავაზობს. ამ მოდელში ორგანიზაცია ინარჩუნებს საკუთარ ფინანსურ ჩანაწერსა და სარგებელს, მაგრამ თანხა საჯარო ფინანსური სისტემის შიგნით რჩება. საფრანგეთის პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ათასობით ოპერაციული ანგარიში შეიძლება ერთ ცენტრალურ ფულად პოზიციასთან იყოს დაკავშირებული. ვიეტნამში კი რეფორმა 700-ზე მეტი გაფანტული ნაშთის ხუთ ძირითად ანგარიშამდე კონსოლიდაციას და ყოველდღიური სურათის შექმნას ისახავდა მიზნად.

ამ მაგალითების მთავარი მიგნება არა ანგარიშების რაოდენობაში, არამედ ინფორმაციის ერთიანობასა და კონსოლიდაციაში მდგომარეობს. ორგანიზაციას შეუძლია დამოუკიდებლად გადაიხადოს დამტკიცებული ხარჯი, მაგრამ ხაზინამ უნდა იცოდეს, სად არის თავისუფალი ფული და როდის გახდება ის საჭირო.

საილუსტრაციო მაგალითი 

წარმოვიდგინოთ საჯარო ორგანიზაცია, რომელსაც წლის დასაწყისში 30 მილიონი ლარი გადაეცა. 10 მილიონი უახლოეს 60 დღეში ხელფასებსა და კონტრაქტებს სჭირდება, 8 მილიონი მიზნობრივი გრანტია, 12 მილიონი კი პროექტისთვისაა, რომლის გადახდაც მხოლოდ ცხრა თვის შემდეგ დაიწყება.

დღევანდელ ფრაგმენტულ მოდელში ორგანიზაციამ შეიძლება მთელი თანხა ანგარიშზე შეინარჩუნოს. უფრო ძლიერი მოდელი 18 მილიონ ლარს სრულად ხელმისაწვდომად დატოვებდა, ხოლო 12 მილიონს ხაზინის შიდა ანაზღაურებად ანგარიშში დროებით გააერთიანებდა. ორგანიზაცია ფულზე უფლებას არ დაკარგავდა, მაგრამ სახელმწიფოს სხვა ნაწილს შესაძლოა ნაკლები მოკლევადიანი სესხი დასჭირვებოდა.

ეს მხოლოდ საილუსტრაციო სცენარია. პრაქტიკაში საჭიროა თითოეული თანხის სამართლებრივი სტატუსის, გრანტის პირობებისა და გადახდის კალენდრის შემოწმება.

რა უნდა შეიცვალოს საქართველოში

პირველი ნაბიჯი არის ყოველდღიურად განახლებადი პანელი, რომელიც აჩვენებს თითოეული სსიპ-ისა და ა(ა)იპ-ის ნაშთს, ბანკს, ანგარიშის ტიპს, განაკვეთს, თანხის წყაროს, დანიშნულებასა და დაგეგმილ გამოყენებას.

მეორე ნაბიჯია ფულის ოთხ კატეგორიად დაყოფა: ყოველდღიური საოპერაციო თანხა, ახლო ვადაში გადასახდელი ვალდებულება, სამართლებრივად შეზღუდული თანხა და დროებით თავისუფალი რესურსი. ცენტრალიზებული მართვის მთავარი ობიექტი მხოლოდ ბოლო კატეგორია უნდა იყოს.

მესამეა ლიკვიდობის ნორმა, რომელიც ორგანიზაციის რეალურ 30-90-დღიან გადახდებს, სეზონურობასა და მომსახურების კრიტიკულობას დაეყრდნობა. მეოთხეა ხაზინის შიდა, ანაზღაურებადი დეპოზიტი, სადაც შესაძლებელია დღის ბოლოს თავისუფალი ნაშთის ავტომატური გაერთიანება.

მეხუთე ნაბიჯია საჯარო ანგარიშგება: რამდენია მოთხოვნამდე და ვადიანი თანხა, რა შემოსავალი მიიღო სახელმწიფომ, რომელ ბანკებშია კონცენტრირებული რესურსი და რამდენი თანხა დარჩა 6, 12 ან 24 თვეზე მეტხანს უმოძრაოდ.

BTU-ს მკვლევრების შეფასება

BTU-ს მკვლევრების შეფასებით, 1.1 მილიარდი ლარის ნაშთი არ ადასტურებს, რომ მთელი თანხა დაკარგული ან უსარგებლოა. მაგრამ ის საკმარისად დიდია იმისთვის, რომ სახელმწიფო ფულის მართვა მხოლოდ ცალკეული ორგანიზაციის საბანკო გადაწყვეტილებად აღარ დარჩეს.

საქართველოს მთავარი შესაძლებლობა უკვე არსებული ხაზინის ერთიანი ანგარიშის გაფართოებაა – ციფრული ხილვადობით, ფულადი ნაკადების პროგნოზითა და ორგანიზაციების ავტონომიის შენარჩუნებით. კარგი მართვა ანგარიშის განულებას არ ნიშნავს. ის ნიშნავს, რომ საჭირო ფული საჭირო დროს ხელმისაწვდომია, დროებითი ნაშთი საერთო ინტერესით იმართება და ყოველ ლარს აქვს დანიშნულება, ვადა და პასუხისმგებელი მფლობელი.

ძირითადი მიგნებები

• 2025 წლის ბოლოს სსიპ-ებისა და ა(ა)იპ-ების კომერციულ ბანკებში განთავსებული თანხა დაახლოებით 1.1 მილიარდ ლარს შეადგენდა.
• 833 მილიონი ლარი მოთხოვნამდე და საბარათე ანგარიშებზე, ხოლო 264 მილიონი ლარი ვადიან დეპოზიტებზე ინახებოდა.
• ვადიანი დეპოზიტების 237 მილიონი ლარი, ანუ დაახლოებით 89.8%, ერთიდან ორ წლამდე ვადით იყო განთავსებული.
• 2025 წელს ნაშთი 13.3%-ით შემცირდა, მაგრამ 2019 წლის დონეს კვლავ 3.5-ჯერ აღემატებოდა.
• ნაშთი 2025 წლის ნომინალური მშპ–ს დაახლოებით 1.1%-ს და კონსოლიდირებული ხარჯების 3.4%-ს უდრიდა.
• დეპოზიტიდან მიღებული პროცენტი საჯარო სექტორისთვის წმინდა მოგება არ არის, თუ სახელმწიფო პარალელურად უფრო ძვირად სესხულობს.
• საქართველოსთვის ოპტიმალური გზა არის ფინანსური კონსოლიდაცია ოპერაციული ავტონომიის შენარჩუნებით.

რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი საქართველოსთვის

საჯარო ფულის უკეთ მართვა გავლენას ახდენს სახელმწიფო ვალის ღირებულებაზე, პროგრამების დროულ შესრულებაზე, კომერციულ ბანკებში კონცენტრაციის რისკზე და მოქალაქეთა ნდობაზე. საკითხი არ არის თანხის სწრაფად დახარჯვა. საკითხია, რომ სახელმწიფომ ერთი უწყების დროებითი ნაშთის გამო სხვა საჭიროება ზედმეტი ვალით არ დააფინანსოს.

დასკვნა

საქართველოს არჩევანი არ დგას ორ უკიდურესობას შორის – ყველა ანგარიშის დახურვასა და არსებული მდგომარეობის უცვლელად დატოვებას შორის. თანამედროვე სახელმწიფო ხაზინა შეიძლება ორგანიზაციებს ოპერაციულ თავისუფლებას უტოვებდეს და ამავე დროს მთელ საჯარო ფულს ერთიან ფინანსურ სურათში ხედავდეს.

თუ რეფორმა მხოლოდ ანგარიშების მექანიკურ ცენტრალიზაციად გადაიქცევა, სისტემა შეიძლება პარალიზდეს. თუ არაფერი შეიცვლება, სახელმწიფომ შეიძლება კვლავ ერთდროულად შეინახოს დიდი ნაშთი და გადაიხადოს ზედმეტი სესხის ფასი. სწორი გზა არის მონაცემი, პროგნოზი, ლიკვიდობის მკაფიო ნორმა და საჯარო ფულის ერთიანი ეკონომიკური პასუხისმგებლობა.

მონაცემები და ძირითადი წყაროები

• საქართველოს სახელმწიფო აუდიტის სამსახური – მოხსენება 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშზე, 2026.
• საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური – საქართველოს მთლიანი შიდა პროდუქტი 2025 წელს.
• საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო – 2025 წლის კონსოლიდირებული ბიუჯეტის მონაცემები.
• OECD – Managing Government Cash, 2025.
• International Monetary Fund – Treasury Single Account: An Essential Tool for Government Cash Management.
• World Bank – Georgia’s Treasury Single Account reform და Vietnam TSA reform.

მასალა არის ანალიტიკური და საგანმანათლებლო ხასიათის. ის არ წარმოადგენს ფინანსურ, საინვესტიციო, საგადასახადო ან სამართლებრივ რეკომენდაციას. კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღებამდე საჭიროა შესაბამის სპეციალისტთან კონსულტაცია.

მომზადებულია Business and Technology University-ის აკადემიური გუნდისა და BTUAI Research Team-ის მიერ, Tbilisi, Georgia.