რუსეთის ლოგისტიკური შოკი და მისი გავლენა ქართველ მეწარმეებზე

მთავარი

2 აგვისტოს მდგომარეობით Wildberries-ის ლოგისტიკური ქსელი უკვე არა ერთჯერადი, არამედ განმეორებითი ინფრასტრუქტურული შოკის წინაშეა. საჯაროდ დადასტურებულია ათეულზე მეტი თავდასხმა, მსხვერპლი, ფართომასშტაბიანი ხანძრები, საწყობების დროებითი დახურვა, შეკვეთების გადამისამართება და გამყიდველებისთვის კომპენსაციების დაწყება. კომპანიის ქსელის მნიშვნელობა იმაშია, რომ ერთი ჰაბის დაზიანება მხოლოდ Wildberries-ის აქტივს არ ეხება: მასში ერთდროულად არის თავმოყრილი ათასობით მცირე ბიზნესის საქონელი, საბრუნავი კაპიტალი და მომხმარებლამდე მისასვლელი არხი.

ეკონომიკური შედეგი დამოკიდებულია არა მხოლოდ დაზიანებული შენობების რაოდენობაზე, არამედ იმაზე, რა ნაწილი დაიკარგა რეალურად, რამდენად სწრაფად მოხერხდა შეკვეთების სხვა ჰაბებში გადატანა, რა მოცულობის საქონელი იყო დაზღვეული და რამდენ ხანს გაგრძელდება შეფერხება. ამიტომ სტატია ერთმანეთისგან გამიჯნავს დადასტურებულ ზიანს, დაზარალებული ობიექტების ნომინალურ მასშტაბს და გამჭვირვალე სცენარებით შეფასებულ სავაჭრო ნაკადს. მილიარდიანი ზარალი, ასიათასობით გაკოტრება ან მშპ-ის მრავალპროცენტიანი ვარდნა მხოლოდ შესაბამისი მტკიცებულებისა და გადაცემის მექანიზმის არსებობის შემთხვევაში შეიძლება ჩაითვალოს სანდო შეფასებად.

რა არის უკვე დადასტურებული

Reuters-ის მიხედვით, თავდასხმებმა რამდენიმე საწყობში მასშტაბური ზიანი გამოიწვია, დააზიანა მიწოდების ჯაჭვი და ათიათასობით მცირე ბიზნესს მძიმე დანაკარგის რისკი შეუქმნა. ლენინგრადის ოლქში ერთ დაზიანებულ საწყობთან დაახლოებით 1 500 გამყიდველის საქონელი განადგურდა ან დაზიანდა. რეგიონულმა ხელისუფლებამ დაბალპროცენტიანი სესხებისა და სპეციალური სამუშაო ჯგუფის შექმნა გამოაცხადა.

Wildberries-ის ოფიციალური გამყიდველთა პლატფორმა მიუთითებს, რომ 2024 წელს გამყიდველებმა პლატფორმაზე 2.9 ტრილიონი რუბლი გამოიმუშავეს, მომსახურებას ყოველთვიურად 79 მილიონზე მეტი მომხმარებელი იყენებს, ხოლო გლობალურად 90 000-ზე მეტი გაცემის პუნქტია. ეს მონაცემები აჩვენებს, რატომ გადადის ერთი საწყობის პრობლემა სწრაფად გამყიდველებზე, კურიერებზე, პუნქტების მფლობელებსა და მომხმარებლებზე.

Wildberries და Ozon, სხვა პლატფორმებთან ერთად, Reuters-ის შეფასებით, უკავშირდებიან დაახლოებით 4 მილიონ სამუშაო ადგილს და ყიდიან საქონელსა და მომსახურებას რუსეთის მშპ-ის 8.5%-ის ეკვივალენტური მოცულობით. ეს 8.5% არ არის მათი დამატებული ღირებულება ან მშპ-ში პირდაპირი წვლილი; ეს არის გაყიდვების მასშტაბის შედარება ეკონომიკის ზომასთან.

დაზარალებული ობიექტების მასშტაბი

2 აგვისტოსთვის გამოყენებული კონსოლიდირებული ინციდენტების რუკა 14 დაზარალებულ Wildberries-ის ობიექტს აერთიანებს: ელექტროსტალს, შუშარს, კრასნოდარს, ყაზანი/ზელენოდოლსკს, ნევინომისკს, ვორონეჟს, კოტოვსკს, პენზას, სარაპულს, სიმფეროპოლს, რიაზანს, ვოლგოგრადს, უტკინა ზავოდსა და ნოვოსემეიკინოს. ობიექტების მდგომარეობა ერთნაირი არ არის: ზოგან დადასტურებულია დიდი ხანძარი ან ოპერირების შეჩერება, სხვაგან კი დარტყმა, ტერიტორიის დაზიანება ან დროებითი ევაკუაცია.

ამ ობიექტების ჩამონათვალში მითითებული ნომინალური ფართობების ჯამია 1.667 მილიონი კვადრატული მეტრი. იგივე რუკაზე მოცემული 25 მსხვილი ობიექტის ჯამური ფართობი 2.822 მილიონი კვადრატული მეტრია; შესაბამისად, დაზარალებული ობიექტების ნომინალური კვალი ამ ჩამონათვალის 59.1%-ს უდრის. ეს მაჩვენებელი არ ნიშნავს, რომ 1.667 მილიონი კვადრატული მეტრი სრულად განადგურდა. იგი აჩვენებს იმ ობიექტების საერთო ზომას, რომლებზეც ინციდენტი დაფიქსირდა და რომელთა ოპერაციებს სხვადასხვა ხარისხის ზიანი ან შეფერხება შეეხო.

რატომ არის პლატფორმის საწყობი ჩვეულებრივ საწყობზე მეტი

კლასიკურ საცალო ქსელში საქონელი ბევრ მაღაზიასა და რეგიონულ საწყობში ნაწილდება. პლატფორმის ეკონომიკაში დიდი ავტომატიზებული ჰაბი ერთდროულად ასრულებს ათასობით გამყიდველის მიღების, დახარისხების, შენახვის, დაბრუნებისა და გადამისამართების ფუნქციას. მისი დაზიანება ერთ კომპანიას კი არა, მრავალ დამოუკიდებელ ბიზნესს აჩერებს.

ამიტომ მთავარი ეკონომიკური რისკი მხოლოდ შენობის აღდგენის ღირებულება არ არის. უფრო დიდი შეიძლება იყოს გაყინული საბრუნავი კაპიტალი, დაკარგული სეზონი, დაგვიანებული გადახდები, მომხმარებლის სხვა არხზე გადასვლა და მცირე გამყიდველის მიერ მარაგის მეორედ შეძენის შეუძლებლობა.

პლატფორმა შოკს ნაწილობრივ გადამისამართებით შთანთქავს. მაგრამ როდესაც რამდენიმე რეგიონული ობიექტი თითქმის ერთდროულად ზიანდება, დარჩენილ ჰაბებზე დატვირთვა იზრდება, მიწოდების დრო გრძელდება და ერთი მარშრუტის შეფერხება მთელ ქსელში გადადის.

რატომ ვერ გადაიქცევა საწყობის ზარალი ავტომატურად მშპ-ის ვარდნად

რუსეთის 2025 წლის მშპ მსოფლიო ბანკის მიხედვით დაახლოებით 2.56 ტრილიონი დოლარი იყო. ამ მასშტაბთან შედარებით 4.5-7.0 მლრდ დოლარის პირდაპირი ზარალი მშპ-ის 0.18–0.27%-ს უდრის. ეს ჯერ კიდევ დიდი კერძო და სექტორული დანაკარგია, მაგრამ თავისთავად ვერ ამტკიცებს მშპ-ის 1.2–1.8%-იან შემცირებას.

მშპ-ის 1.2–1.8%-იანი შემცირება დაახლოებით 30.7–46.1 მლრდ დოლარის დაკარგულ გამოშვებას ნიშნავს. ასეთი შედეგისთვის საჭიროა ფართო მეორადი ეფექტი: ხანგრძლივი მიწოდების გაჩერება, შეკვეთების სხვა არხში ვერ გადატანა, მცირე ბიზნესების მასობრივი გასვლა, კრედიტის მკვეთრი გაუარესება და მოხმარების შემცირება. ამ მექანიზმების გარეშე პირდაპირი მატერიალური ზარალისა და მშპ-ის კლების ერთმანეთთან გათანაბრება არასწორია.

Wildberries-ისა და Ozon-ის ერთდროული მძიმე შეფერხებისას სისტემური რისკი მართლაც იზრდება, რადგან ჩანაცვლების შესაძლებლობა მცირდება. თუმცა 10–15 მლრდ დოლარის პირდაპირი ზარალი რუსეთის მშპ-ის დაახლოებით 0.39–0.59%-ია, მაშინ როდესაც 3–4.5%-იანი ვარდნა 76.8–115.2 მლრდ დოლარის დაკარგულ გამოშვებას შეესაბამება. ამიტომ ასეთი მაკროეკონომიკური შედეგი შეიძლება მხოლოდ ფართო და ხანგრძლივი ეკონომიკური გადაცემის სცენარად განვიხილოთ და არა საწყობების დაზიანებიდან ავტომატურად მიღებულ რიცხვად.

სცენარული მოდელი: რას ნიშნავს ლოგისტიკური სიმძლავრის დაკარგვა

ზუსტი ეკონომიკური ზარალის დასათვლელად საჯაროდ არ არის ცნობილი თითოეული დაზიანებული ჰაბის მარაგი, შენობის საბალანსო ღირებულება, დაზღვეული ნაწილი, გამყიდველთა მარჟა, შეკვეთების გადამისამართების მაჩვენებელი და აღდგენის ვადა. ამიტომ BTUAI იყენებს არა ზარალის ზედაპირულ შეფასებას, არამედ საქონლის ნაკადის რისკის სცენარს.

საბაზისო მასშტაბად გამოყენებულია Wildberries-ის 2025 წლის დაახლოებით 73.3 მლრდ დოლარის მთლიანი სავაჭრო მოცულობა და 2026 წლისთვის მისი 45%-იანი საბაზრო წილის შეფასება. სცენარში ვთვლით, რომ შეფერხებული საქონლის ნაკადის 30–60% სხვა ჰაბებში ვერ გადამისამართდება და გადაიდება ან გაუქმდება. ეს არ არის პირდაპირი ფინანსური ზარალი: ნაწილი მოგვიანებით შეიძლება აღდგეს, ნაწილი კონკურენტებთან გადავიდეს, ხოლო მხოლოდ მცირე ნაწილი გადაიქცეს აქტივის რეალურ დაკარგვად.

ზომიერ Wildberries სცენარში – სიმძლავრის 25% სამი თვით – რისკის ქვეშ ექცევა დაახლოებით 4.58 მლრდ დოლარის საქონლის ნაკადი. 30–60%-იანი გადამისამართების ჩავარდნის დაშვებით, 1.37–2.75 მლრდ დოლარის გაყიდვა შეიძლება გადაიდოს ან გაუქმდეს. მძიმე სცენარში, სიმძლავრის ნახევრის   

Wildberries-ისა და Ozon-ის ერთობლივი სცენარი სისტემურია, რადგან მათი სავარაუდო ერთობლივი წილი 2026 წლის ბოლოს დაახლოებით 77%-ს აღწევს. ზომიერ სცენარში დაგვიანებული ან დაკარგული ნაკადი 2.35–4.70 მლრდ დოლარია; მძიმე სცენარში – 9.41–18.81 მლრდ. ეს რიცხვები გვიჩვენებს სავაჭრო ნაკადის მასშტაბს და არა შენობების, მარაგების ან მშპ-ის პირდაპირ ზარალს.

რა ემართება მცირე გამყიდველს

პლატფორმის ყველაზე მოწყვლადი მონაწილე მცირე გამყიდველია. მისი საქონელი შეიძლება ერთ საწყობში იყოს კონცენტრირებული, ხოლო საბრუნავი კაპიტალი –   უკვე გადახდილი მომწოდებელსა და ჯერ არმიღებულ შემოსავალს შორის ჩაკეტილი.

თუ კომპენსაცია დაგვიანდა ან სრულ ღირებულებას არ ფარავს, მცირე ბიზნესს სამი არჩევანი რჩება: ახალი სესხი, საქმიანობის დროებით შეჩერება ან ბაზრიდან გასვლა. თუმცა მიმდინარე მონაცემები არ იძლევა საფუძველს ვთქვათ, რომ 100–150 ათასი ბიზნესი აუცილებლად გაკოტრდება. დადასტურებულია ათიათასობით ბიზნესის რისკი და ერთ კონკრეტულ ობიექტზე დაახლოებით 1 500 დაზარალებული გამყიდველი.

საბანკო ეფექტის ზუსტი მოცულობის დასადგენად საჭიროა დაზარალებული გამყიდველების დავალიანება, უზრუნველყოფა, გადახდის ისტორია და კომპენსაციის მოცულობა. საჯაროდ ხელმისაწვდომი ინფორმაცია ამ ეტაპზე არ იძლევა რამდენიმე მილიარდი დოლარის უიმედო სესხების ზუსტად შეფასების შესაძლებლობას.

შრომის ბაზარი: დიდი ქსელი არ ნიშნავს ამდენივე დაუყოვნებელ უმუშევარს

Reuters-ის 4 მილიონი სამუშაო ადგილი მოიცავს Wildberries-ს, Ozon-სა და მცირე კონკურენტებთან დაკავშირებულ პირდაპირ და ირიბ დასაქმებას. ამ რიცხვის მთლიანად საფრთხის ქვეშ დაყენება მხოლოდ ფართო და ხანგრძლივი სისტემური შეფერხების შემთხვევაში იქნებოდა შესაძლებელი.

350–450 ათასი სამუშაო ადგილის დაკარგვა რუსეთის დაახლოებით 76.5-მილიონიან სამუშაო ძალასთან შედარებით უმუშევრობის მაჩვენებელს დაახლოებით 0.46–0.59 პროცენტული მაჩვენებლით გაზრდიდა. 750–850 ათასი სამუშაო ადგილი – დაახლოებით 0.98–1.11 მაჩვენებლით. ეს არ არის მიმდინარე შედეგი; ეს მხოლოდ არითმეტიკული საზომია, რომელიც აჩვენებს, რას ნიშნავდა მსგავსი მასშტაბის დასაქმების გამოწვევა.

მაგრამ ესეც ზედა სცენარია. ლოგისტიკური შოკი ხშირად თავდაპირველად იწვევს სამუშაო საათების შემცირებას, დროებით გაჩერებას, სხვა ჰაბში გადაყვანას ან კურიერის შემოსავლის კლებას და არა დაუყოვნებელ ფორმალურ უმუშევრობას.

ფასები და დეფიციტი: რისკი რეალურია, დიაპაზონი – არა

თუ ძირითადი პლატფორმის მიწოდება შეფერხდა, მომხმარებელი სხვა პლატფორმაზე, ოფლაინ მაღაზიაში ან პირდაპირ გამყიდველთან გადავა. ეს ნაწილობრივ ამცირებს დეფიციტს, მაგრამ ზრდის ტრანსპორტირების, რეკლამისა და მარაგის ხელახლა განაწილების ხარჯს.

ფასები განსაკუთრებით შეიძლება გაიზარდოს რეგიონებში, სადაც ონლაინ პლატფორმა არჩევანის მთავარი წყაროა და ოფლაინ კონკურენცია სუსტია. თუმცა არასურსათო საქონელზე 10–30%-იანი საერთო ინფლაციის პროგნოზს სჭირდება კატეგორიების, ბაზრის წილის, მარაგის დღეების და ჩანაცვლების ელასტიურობის მოდელი. ასეთი საფუძველი შეფასებისას არ არის.

უფრო სანდო დასკვნაა: განმეორებითი შეტევები ახანგრძლივებს მიწოდების ვადას, დაზღვევის, უსაფრთხოების და დეცენტრალიზაციის ხარჯს; ეს ნაწილი საბოლოოდ შეიძლება გამყიდველის საკომისიოზე ან მომხმარებლის ფასზე აისახოს.

Ozon-ის დამატება რატომ ცვლის ხარისხს

ერთ პლატფორმაზე დარტყმისას ბაზარს ჯერ კიდევ აქვს ჩანაცვლების შესაძლებლობა. კონკურენტმა შეიძლება შეკვეთები, გამყიდველები და მომხმარებლები გადაიბაროს. თუ ერთდროულად ზიანდება ორი დომინანტი ქსელი, ჩანაცვლების შესაძლებლობა მკვეთრად მცირდება და შოკი საქონლის განაწილების ეროვნულ პრობლემად იქცევა.

ეს მაინც არ ნიშნავს ავტომატურ ეკონომიკურ კოლაფსს. რუსეთს აქვს ოფლაინ ქსელები, რეგიონული დისტრიბუტორები, Yandex Market და სხვა არხები. მაგრამ მათი სწრაფად გაფართოება მოითხოვს საწყობს, IT სისტემას, კურიერებს, გადახდებსა და დაბრუნებების მართვას. მოკლე პერიოდში სრული ჩანაცვლება რთულია.

Ozon-მა 2026 წლის ივლისში უკვე გააფრთხილა ინვესტორები დრონების რისკზე და ერთ-ერთ საწყობში ევაკუაციაც განახორციელა. 

რას ნიშნავს ეს საქართველოსთვის

Wildberries საქართველოში 2024 წლიდან მოქმედებს, ხოლო ქართველი მეწარმეებისთვის პლატფორმაზე გაყიდვის შესაძლებლობა 2025 წელს გაიხსნა. ოფიციალური გამყიდველთა პორტალიც უცხოეთში რეგისტრირებულ ბიზნესებს აძლევს მაღაზიის გახსნისა და რუსეთისა და სხვა ბაზრებზე გაყიდვის შესაძლებლობას. საჯაროდ არ ქვეყნდება, რამდენი ქართველი მეწარმეა უკვე აქტიური გამყიდველი და რა მოცულობის საქონელი ინახება რუსეთის ჰაბებში.

თუმცა ქართველი გამყიდველისთვის ზარალის მექანიზმი იგივეა, რაც ნებისმიერი სხვა ქვეყნის მეწარმისთვის: დაზიანებულ საწყობში შენახული საქონლის დაკარგვა ან დაბლოკვა, შეკვეთის გაუქმება, კომპენსაციის დაგვიანება, სეზონური გაყიდვის გამოტოვება და საბრუნავი კაპიტალის გაყინვა. თუ პროდუქცია კონკრეტულად დაზარალებულ ჰაბში იყო განთავსებული, პლატფორმის გეოგრაფია მეწარმეს რისკისგან ვერ იცავს.

ამიტომ Wildberries-ის გამოყენებისას ქართველმა მეწარმემ წინასწარ უნდა იცოდეს, რომელ საწყობში ინახება მისი საქონელი, როგორია პლატფორმის პასუხისმგებლობა ფორსმაჟორის დროს, რა ნაწილს ფარავს კომპენსაცია და შეუძლია თუ არა მარაგის რამდენიმე ჰაბში განაწილება. ერთი პლატფორმის ან ერთი საწყობისადმი სრული დამოკიდებულება განსაკუთრებით სახიფათოა მცირე ბიზნესისთვის, რომელსაც დაკარგული პარტიის სწრაფად ჩანაცვლების რესურსი არ აქვს.

BTU-ს მკვლევრების შეფასება

BTU-ს მკვლევრების შეფასებით, Wildberries-ზე განმეორებითი თავდასხმების მთავარი ეკონომიკური მნიშვნელობა არ არის მხოლოდ დაზიანებული საწყობების აღდგენის ფასი. ეს არის პლატფორმული კონცენტრაციის სტრეს-ტესტი: ერთი ინფრასტრუქტურული კვანძის დაზიანება ერთდროულად გადადის გამყიდველის მარაგში, საბრუნავ კაპიტალში, შეკვეთაში, კრედიტსა და მომხმარებლის ფასში.

რუსეთის ეკონომიკის მასშტაბის გამო მხოლოდ Wildberries-ის ჰაბების დაზიანება ავტომატურ მაკროეკონომიკურ კოლაფსს არ ნიშნავს. მაგრამ ობიექტების ფართო გეოგრაფია და დაზარალებული ნომინალური ფართობი მიუთითებს, რომ ეს აღარ არის ერთი საწყობის შემთხვევა. ხანგრძლივი განმეორებისას ეკონომიკური შედეგი დაგროვდება ყველაზე სუსტ რგოლში – მცირე გამყიდველებში, მათ შორის იმ ქართველ მეწარმეებში, რომელთა საქონელიც ამ ქსელით იყიდება.

ძირითადი მიგნებები

• 2 აგვისტოსთვის კონსოლიდირებული ინციდენტების რუკა 14 დაზარალებულ ობიექტს აერთიანებს; მათი ნომინალური ფართობი 1.667 მლნ კვ.მ-ია, თუმცა ეს არ ნიშნავს მთელი ფართობის განადგურებას.
• Wildberries ამუშავებს დაახლოებით 20 მილიონ შეკვეთას დღეში და მართავს დაახლოებით 3 მილიონ კვადრატულ მეტრ ლოგისტიკურ ინფრასტრუქტურას.
• დადასტურებულია მიწოდებების გადამისამართება, კომპენსაციების დაწყება და ერთ საწყობზე დაახლოებით 1 500 დაზარალებული გამყიდველი.
• შეფასებისას მოცემული 1.2–4.5%-იანი მშპ-ის ვარდნის პროგნოზები პირდაპირ ზარალთან მათემატიკურად არ თავსდება და არ აქვს დასაბუთებული მულტიპლიკატორი.
• BTUAI-ის სცენარი ზომავს რისკის ქვეშ მოქცეული საქონლის ნაკადს და არა გამოგონილ პირდაპირ ზარალს.
• Wildberries-ისა და Ozon-ის ერთდროული ხანგრძლივი შეფერხება სისტემური იქნებოდა, მაგრამ ეკონომიკურ კოლაფსს ავტომატურად არ ნიშნავს.
• ქართველი გამყიდველებიც შეიძლება აღმოჩნდნენ უშუალო ზარალის წინაშე, თუ მათი საქონელი დაზარალებულ ჰაბში ინახებოდა ან შეკვეთების შესრულება ამ ქსელზე იყო დამოკიდებული.

დასკვნა

Wildberries-ზე განმეორებითი თავდასხმები აჩვენებს, რომ თანამედროვე საწყობი მხოლოდ შენობა აღარ არის. იგი არის ათიათასობით ბიზნესის საბრუნავი კაპიტალის, მომხმარებელთა ყოველდღიური არჩევანისა და ფინანსური ნაკადების ერთიანი კვანძი.

ამიტომ ზარალის შეფასება არც ზედმეტად დამამცირებელი უნდა იყოს და არც ავტომატურად ეკონომიკურ კოლაფსად გამოცხადდეს. დადასტურებული მონაცემი უნდა გაიმიჯნოს სცენარისგან, ხოლო სცენარი – პირდაპირი ზარალისგან, დაკარგული გაყიდვისგან და მშპ-ის ეფექტისგან.

ომმა პლატფორმულ ეკონომიკას ახალი კითხვა დაუსვა: რამდენად იაფია ცენტრალიზაცია, თუ ერთი ჰაბის დაზიანება ათასობით დამოუკიდებელ ბიზნესს აჩერებს? პასუხი იქნება უფრო დეცენტრალიზებული, სარეზერვო და გამჭვირვალე ლოგისტიკა.

მონაცემები და ძირითადი წყაროები

• Reuters – Wildberries-ზე თავდასხმების მიმდინარე ქრონოლოგია, დაზიანებული სიმძლავრე, კომპენსაციები და დაზარალებული გამყიდველები, 22–30 ივლისი 2026.
• Wildberries WB Partners – გამყიდველთა შემოსავალი, ყოველთვიური მომხმარებლები და გაცემის პუნქტების ქსელი.
• World Bank – რუსეთის 2025 წლის მშპ და შრომის ბაზრის მონაცემები.
• Ozon Investor Relations და Reuters – Ozon-ის მასშტაბი და დრონების რისკის შესახებ მიმდინარე ინფორმაცია.
• Euler/Kommersant-ის ბაზრის შეფასება – Wildberries-ისა და Ozon-ის სავარაუდო ერთობლივი წილი 2026 წელს.
• Wildberries-ის ქართული გამყიდველების ოფიციალური პორტალი და უცხოეთში რეგისტრირებული გამყიდველებისთვის მოქმედი წესები.

მასალა არის ანალიტიკური და საგანმანათლებლო ხასიათის. სცენარული დიაპაზონები არ წარმოადგენს სამხედრო მოქმედების, კომპანიის ზარალის, მშპ-ის ან დასაქმების ოფიციალურ პროგნოზს. ისინი ეფუძნება საჯაროდ ხელმისაწვდომ მასშტაბებსა და მკაფიოდ აღწერილ დაშვებებს. მასალა არ წარმოადგენს საინვესტიციო, სადაზღვევო ან სამართლებრივ რეკომენდაციას.

მომზადებულია BTU-ის აკადემიური გუნდისა და BTUAI მკვლევართა გუნდის მიერ, თბილისი, საქართველო.