რას ვერ გვიჩვენებს გაზის მრიცხველი?

მთავარი შეჯამება

ახალმა კანონმა გაზის მოხმარების მიხედვით ტარიფის განსხვავების უფლებამოსილება ცალკე განსაზღვრა, მაგრამ მოხმარებული კუბური მეტრი ოჯახის ფინანსურ შესაძლებლობას თავისთავად ვერ აღწერს. BTU-ს ანალიზი საცხოვრებლის ზომას, გათბობის ფართობს, სეზონის ხანგრძლივობასა და საწვავის არჩევანს აერთიანებს და აჩვენებს, რატომ სჭირდება ასეთ ცვლილებას ფასის გარდა ოჯახის რეალური პირობების შეფასებაც.

მთავარი დასკვნები

  • 2026 წლის 28 ოქტომბრის კანონით 163-ე მუხლში ჩაიწერა სემეკის უფლებამოსილება, ბუნებრივი გაზის საყოფაცხოვრებო ტარიფები მოხმარების მიხედვით განსხვავებულად დაადგინოს 2038 წლის 1 იანვრამდე. კანონი თვითონ არც ახალ ფასებს ადგენს და არც მოხმარების საფეხურებს განსაზღვრავს.
  • BTU-ს გამოთვლით, საქსტატის 2022 წლის გამოკვლევის გამოქვეყნებულ განაწილებებში დიდი საცხოვრისისა და არაუმეტეს 50 მ²-ის გათბობის მინიმალური გადაკვეთა სოფლის შინამეურნეობების დაახლოებით 39%-ია. ეს ისტორიული სტატისტიკური შეფასებებიდან მიღებული ქვედა ზღვარია.
  • იმავე გამოკვლევაში სოფლის შინამეურნეობებს უფრო ხანგრძლივი გათბობის სეზონი და ნაკლებად გავრცელებული ფანჯრების თბოიზოლაცია ჰქონდათ, მაგრამ გაზის საშუალო წლიური მოხმარება ქალაქზე დაბალი იყო. BTU-ს შეფასებით, დახმარების მიზნობრიობისთვის გაზის მრიცხველის მონაცემს ოჯახის, საცხოვრებლისა და სხვა საწვავის შესახებ ინფორმაციაც უნდა დაემატოს.

ახალი უფლებამოსილება, ძველი მაგრამ მნიშვნელოვანი კითხვა

კომუნალური ტარიფის განხილვა ხშირად ერთ წინადადებამდე დადის: ვინც მეტს მოიხმარს, მეტს გადაიხდის. მთლიანი გადასახადის შემთხვევაში ეს ჩვეულებრივ ისედაც ასეა. დიფერენცირებული ტარიფი სხვა საკითხს ეხება: იცვლება თუ არა თვითონ ერთი კუბური მეტრის ფასი, როდესაც მოხმარება გარკვეულ ზღვარს სცდება. სწორედ ამ განსხვავებაში ჩნდება მთავარი სოციალური და ეკონომიკური კითხვა. მაღალი მოხმარება ყოველთვის მეტ შესაძლებლობას ნიშნავს, თუ ზოგჯერ უფრო დიდ ოჯახს, გრძელ ზამთარსა და სითბოს შემაკავებელი სახლის არქონასაც ასახავს?

2026 წლის 28 ოქტომბერს მიღებულმა ცვლილებამ „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ კანონში სემეკს ასეთი მიდგომის გამოყენების შესაძლებლობა მისცა. ბუნებრივი გაზისთვის უფლებამოსილება მოქმედებს 2038 წლის 1 იანვრამდე; წყალმომარაგებისთვის შესაბამისი გარდამავალი პერიოდი 2036 წლის 1 იანვრამდეა. კანონი გამოქვეყნებისთანავე ამოქმედებას ითვალისწინებს. ეს სამართლებრივი ჩარჩოა და არა უკვე დადგენილი გაზის ახალი საფასური. კონკრეტული ფასის, ზღვრისა და დარიცხვის წესის შეფასებას შესაბამისი მარეგულირებელი გადაწყვეტილება სჭირდება.

ამიტომ ცვლილების შეფასების სწორი დასაწყისი არც წინასწარი მხარდაჭერაა და არც წინასწარი უარყოფა. ჯერ უნდა გავიგოთ, რას ზომავს მოხმარება. ჩვენი მთავარი დასკვნაა: მოხმარების შემცირება და ოჯახის მდგომარეობის გაუმჯობესება ერთი და იგივე შედეგი არ არის. ეკონომია შეიძლება უკეთესი მოწყობილობით მივიღოთ, მაგრამ იმითაც, რომ სახლის ნაკლებ ნაწილს ვათბობთ. ტარიფის შეფასებამ ეს ორი გზა უნდა განასხვაოს.

ამის შესამოწმებლად BTU-მ საქსტატის შინამეურნეობებში ენერგიის მოხმარების 2022 წლის გამოკვლევის რამდენიმე ცხრილი ერთმანეთთან დააკავშირა. ეს არის ისტორიული საწყისი სურათი, რომლის ენერგომოხმარების საანგარიშო პერიოდია 2021 წლის 1 მაისიდან 2022 წლის 1 მაისამდე. იგი 2026 წლის მდგომარეობის ნაცვლად არ გამოიყენება. მისი ღირებულება ისაა, რომ ერთ გამოკვლევაში გვაჩვენებს სახლის, ოჯახის, გათბობისა და საწვავის ურთიერთდაკავშირებულ პირობებს, რომელთა გვერდის ავლაც ახალი წესის შეფასებისას სარისკო იქნებოდა.

დიდი სახლი ყოველთვის დიდი კომფორტი არ არის

საქსტატის მიხედვით, სოფლის შინამეურნეობების 63.4% ცხოვრობდა არანაკლებ 101 მ² ფართობის საცხოვრისში. მარტო ამ რიცხვით სოფლის საცხოვრებელი პირობები შეიძლება ფართო და კომფორტული ჩანდეს. მაგრამ გათბობის ცხრილი სრულიად სხვა მხარეს გვაჩვენებს: 7.0% ათბობდა არაუმეტეს 15 მ²-ს, 39.8% – 16–30 მ²-ს, ხოლო 28.5% – 31–50 მ²-ს. ჯამში 75.3% ათბობდა არაუმეტეს 50 მ²-ს.

ეს ცხრილები ოჯახების ინდივიდუალურ დამთხვევას პირდაპირ არ აჩვენებს. თუმცა შეგვიძლია დავადგინოთ ყველაზე ფრთხილი შესაძლო გადაკვეთა. თუ სოფლის შინამეურნეობების მხოლოდ 36.6% არ ცხოვრობდა დიდ სახლში, მცირე გასათბობი ფართობის მქონე 75.3%-დან ყველა მათგანი ამ ჯგუფში ვერ მოთავსდება. დარჩენილი 38.7 პროცენტული პუნქტი აუცილებლად დიდ საცხოვრისში მცხოვრებ ჯგუფს უნდა ეკუთვნოდეს, გამოქვეყნებული განაწილებების ფარგლებში.

ასე მიიღება ქვედა ზღვარი: დაახლოებით 39%-ს შეესაბამება ერთდროულად არანაკლებ 101 მ² საცხოვრისი და მაქსიმუმ 50 მ² გამთბარი ფართობი. ანგარიშში რიცხვები დამრგვალებულია, ამიტომ ათწილადის სიზუსტე აქ არსებით დასკვნაზე მნიშვნელოვანი არ არის. ეს არ არის ორი პროცენტის გამრავლებით მიღებული ვარაუდი, არც რეალური გადაკვეთის ზუსტი შეფასება. ეს არის მინიმალური გადაკვეთა, რომელიც ორივე გამოქვეყნებულ განაწილებას ერთდროულად ეთანხმება.

ამ შედეგის მნიშვნელობა სახლის ზომისა და რეალურად გამთბარი სივრცის გამიჯვნაა. დიდი საცხოვრისი თავისთავად არ გვატყობინებს, რამდენად თბილად ცხოვრობს ოჯახი. ამავე დროს, ნაწილობრივი გათბობა ავტომატურად არც სიღარიბეს ნიშნავს: მიზეზი შეიძლება იყოს გამოუყენებელი ოთახები, ოჯახის ცხოვრების წესი ან სხვა გარემოება. სწორედ ამიტომ დახმარების საჭიროება დამატებით უნდა დადგინდეს და არა სახლის ფართობის ან გაზის მოცულობის ერთ ნიშნულზე დაყრდნობით.

მაჩვენებელი, საქსტატის 2022 წლის გამოკვლევა: ქალაქი: სოფელი:
საცხოვრისი არანაკლებ 101 მ², შინამეურნეობების % 22.2 63.4
გათბობილი ფართობი არაუმეტეს 50 მ², შინამეურნეობების %; BTU-ს შეკრება 65.2 75.3
გათბობის სეზონი 6–7 თვე, შინამეურნეობების %; BTU-ს შეკრება 45.3 78.5
თბოიზოლირებული გამავალი ფანჯრები, შინამეურნეობების % 55.3 38.6
ოჯახში 5 ან მეტი წევრი, შინამეურნეობების % 23.6 33.2

 

წყარო: საქსტატი, „ენერგიის მოხმარება შინამეურნეობებში“, ცხრილები 3.6–3.8, 3.10 და 3.13. ჯამები – BTU-ს გამოთვლა. ქალაქისა და სოფლის სვეტების მნიშვნელები შესაბამისი დასახლების ტიპის შინამეურნეობებია.

ხანგრძლივი გათბობა, ნაკლები გაზი

დიდი განსხვავება გათბობის პერიოდშიც ჩანს. სოფლის შინამეურნეობების 38.5% ექვსთვიან, ხოლო 40.0% შვიდთვიან გათბობას ასახელებდა. BTU-ს შეკრებით, ექვსი–შვიდი თვე სოფელში 78.5%-ს შეადგენდა, ქალაქში კი 45.3%-ს. სხვაობა 33.2 პროცენტული პუნქტია. ეს არ არის კლიმატის გავლენის ცალკე შეფასება, მაგრამ აჩვენებს, რომ ერთნაირი წლიური მოხმარების მიღმა გათბობის ერთნაირი დრო აუცილებელი არ არის.

მეორე განსხვავება სითბოს შენარჩუნებას ეხება. თბოიზოლირებული გამავალი ფანჯრები ქალაქის შინამეურნეობების 55.3%-ს ჰქონდა, სოფელში – 38.6%-ს. სხვაობა 16.7 პროცენტული პუნქტია. გარე კედლების იზოლაცია ორივეგან იშვიათი იყო: შესაბამისად 4.8% და 4.7%. ფანჯრების მაჩვენებელი მთელი სახლის ენერგოეფექტურობის სრული საზომი ვერ იქნება, მაგრამ აშკარაა, რომ მოხმარების შემცირების შესაძლებლობა მხოლოდ მომხმარებლის სურვილზე არ არის დამოკიდებული.

მესამე განსხვავება ოჯახის ზომაა. სოფელში ხუთი ან მეტი წევრიანი შინამეურნეობების წილი ქალაქისას 9.6 პროცენტული პუნქტით აღემატებოდა. გათბობის ხარჯი წევრთა რაოდენობას პროპორციულად არ მიჰყვება: ერთი ოთახი შეიძლება რამდენიმე ადამიანმა გამოიყენოს. თუმცა ცხელი წყლისა და საჭმლის მომზადების საჭიროებაც არსებობს. მხოლოდ აბონენტზე დადგენილი ზღვარი ამ საჭიროებებს თავისით ვერ ასახავს.

ამის ფონზე საინტერესოა ენერგორესურსების საშუალო მოხმარება. იმავე ისტორიულ პერიოდში ქალაქში ბუნებრივი გაზის საშუალო წლიური მოხმარება ერთ შინამეურნეობაზე 1,345.0 მ³ იყო, სოფელში – 884.7 მ³. განსხვავება 460.3 მ³-ს შეადგენდა. ანუ სოფლის უფრო ხანგრძლივი გათბობა გაზის უფრო მაღალ საშუალო მოხმარებას არ ნიშნავდა.

წლიური საშუალო ერთ შინამეურნეობაზე, 01.05.2021–01.05.2022: ქალაქი: სოფელი:
ბუნებრივი გაზი, მ³ 1,345.0 884.7
ელექტროენერგია, კვტსთ 2,002.7 1,623.9
შეშა, მ³ 0.4 3.1

 

წყარო: საქსტატი, იგივე გამოკვლევა, ცხრილი 4.2. ეს ყველა შესაბამისი შინამეურნეობის საშუალოებია და არა მხოლოდ კონკრეტული საწვავის მომხმარებელთა საშუალოები. სხვადასხვა ენერგორესურსის ფიზიკური ერთეულები ერთმანეთთან არ იკრიბება.

შეშის საშუალო მოხმარება სოფელში ქალაქზე 2.7 მ³-ით მეტი იყო. ეს განსხვავება არ გვაძლევს უფლებას ვთქვათ, რომ კონკრეტულმა ოჯახმა ზუსტად ამდენი გაზი შეშით ჩაანაცვლა: ამისთვის ოჯახების დონეზე დაკავშირებული ინფორმაცია და საწვავის თვისებების გათვალისწინება დაგვჭირდებოდა. მაგრამ შედარება აჩვენებს, რატომ არ არის გაზის ქვითარი ენერგიის მთელი ხარჯის ან მიღებული სითბოს სარკე. ოჯახი შეიძლება სხვადასხვა საწვავს იყენებდეს, ხოლო ქვითარში მხოლოდ ერთი მათგანი ჩანდეს.

რას უნდა არჩევდეს კარგი სატარიფო პოლიტიკა?

მოხმარებაზე დაფუძნებულ განსხვავებას თავისი ლოგიკა აქვს. მას შეუძლია რესურსის დაზოგვის წახალისება და საბაზისო მოხმარების შედარებით დაბალ ფასად შენარჩუნება. ამ მიზნის მისაღწევად საჭიროა გავარჩიოთ სამი საკითხი: რა რაოდენობის ენერგია სჭირდება ოჯახს, რამდენად ეფექტიანად იღებს მისგან სითბოს და რამდენის გადახდა შეუძლია.

მათი ერთმანეთში შერევა ორი შეცდომის საფუძველია. მაღალი მოხმარების ოჯახი შეიძლება უფრო ძვირ საფეხურზე აღმოჩნდეს მაშინაც, როდესაც მისი საჭიროება ოჯახის ზომით ან შენობის მდგომარეობით აიხსნება. დაბალი მოხმარება კი შეიძლება კარგ ეფექტიანობას ასახავდეს, მაგრამ შეიძლება იმასაც ნიშნავდეს, რომ ოჯახი სივრცის ნაწილს არ ათბობს. ეს შესაძლო მექანიზმებია, რომელთა გავრცელება ახალი მონაცემით უნდა შემოწმდეს; ძველი ცხრილი მათ დღევანდელ მასშტაბს ვერ ადგენს.

ამიტომ BTU-ს რეკომენდაციაა, ახალი ტარიფის შეფასებისას ერთდროულად გამოიყენონ მოხმარებისა და ოჯახის პირობების მონაცემები. საჭიროა მოქმედი მომხმარებლების სეზონური მოხმარება, ოჯახის ზომა, შემოსავლის ან სოციალური საჭიროების შესაბამისი მაჩვენებელი და საცხოვრებლის გათბობის პირობები. ინფორმაციის დაკავშირება უნდა მოხდეს სამართლებრივი საფუძვლით, მიზნისთვის აუცილებელი მოცულობითა და პირადი მონაცემების დაცვით.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დახმარების და ეკონომიის განსხვავებული ამოცანები. დროებითი შეღავათი ამცირებს მიმდინარე გადასახადს. თბოიზოლაციის გაუმჯობესებამ კი შეიძლება იგივე კომფორტისთვის საჭირო ენერგია შეამციროს. მაგრამ ასეთი ინვესტიციის ეკონომიკური სარგებელი ცალკე დასათვლელია: შენობის მდგომარეობა, სამუშაოს ფასი, რეალური დანაკარგი და გათბობის რეჟიმი უნდა ვიცოდეთ. ყველა სახლზე ერთნაირი დაზოგვის დაპირება სანდო არ იქნება.

დარიცხვის წესიც არსებითია. როდესაც ახალი საფეხურები განიხილება, უნდა გაირკვეს, უფრო მაღალი ფასი მხოლოდ ზღვარს ზემოთ მოხმარებულ ნაწილს შეეხება თუ მთელ მოცულობას; როგორ გაითვალისწინება აღრიცხვის პერიოდი და რა პირობებით მიიღება დახმარება. ეს სხვადასხვა შედეგის მქონე დიზაინის არჩევანებია. ოქტომბრის კანონი მათ რიცხვობრივ პასუხს არ გვაძლევს.

ოჯახის გადაწყვეტილება და ნდობა

BTU-ს მომხმარებელთა კვლევითი მასალების ანალიტიკური დამუშავება ამ საკითხს კიდევ ერთ ხედვას მატებს: გრძელვადიანი ხარჯი ოჯახისთვის მხოლოდ ფასი არ არის. მნიშვნელოვანია, წინასწარ გაიგოს მოსალოდნელი ვალდებულება, შეძლოს მისი ბიუჯეტთან დაკავშირება და მიიღოს გასაგები პასუხი სადავო დარიცხვაზე. აქ გამოყენებულია ოჯახის ბიუჯეტისა და მომსახურების სიცხადის ანალიტიკური ჩარჩოები და არა მათგან გამოყვანილი ქცევითი პროცენტები.

მომხმარებელთან კომუნიკაციაში ამიტომ საჭიროა არა მხოლოდ ახალი ფასი, არამედ ძველი და ახალი წესის გასაგები შედარება იმავე რეალური მოხმარებისთვის. ასეთი შედარება უნდა აჩვენებდეს საბოლოო გადასახადს, პერიოდის სიგრძესა და შეღავათს ცალ-ცალკე. პირადი შედეგის გასაგებად მკითხველს სხვადასხვა გვერდიდან ნაწილების შეკრება არ უნდა უწევდეს.

რეკომენდაციის შემოწმებაც კონკრეტულად შეიძლება: შესაბამისი თანხმობით შერჩეულ განსხვავებული ოჯახის ზომისა და საცხოვრებელი პირობების მომხმარებლებს მიეცეთ ერთი და იმავე სატარიფო წესის ორი განმარტება. თუ მხოლოდ ახსნის სიცხადის შეფასება გვინდა, ფასი და სხვა პირობები უცვლელი უნდა დარჩეს. პირდაპირი უკუკავშირი აჩვენებს, რამდენად გასაგებია წესი და რამდენად ენდობიან ახსნას; გადახდის ან მოხმარების შედეგები დამატებითი, განსხვავებული საზომებია.

დასკვნა

ახალმა სამართლებრივმა შესაძლებლობამ საქართველოს მისცა სატარიფო პოლიტიკის კიდევ ერთი ინსტრუმენტი. მისი ხარისხი იმით განისაზღვრება, რამდენად სწორად დააკავშირებს ეკონომიის სტიმულს მომხმარებლის რეალურ პირობებთან. BTU-ს დაკავშირებული შედარებები გვაჩვენებს, რომ სახლის ზომა, გათბობილი სივრცე, სეზონი და გამოყენებული საწვავი ცალ-ცალკე წაკითხვისას შეიძლება მცდარ სურათს ქმნიდეს. მრიცხველი ზუსტად ითვლის მოხმარებას; სამართლიანი გადაწყვეტილებისთვის საჭიროა ვიცოდეთ ისიც, რა დგას ამ მოხმარების უკან.

კითხვები და პასუხები:

ოქტომბრის კანონმა გაზი უკვე გააძვირა? 

ამ კანონით კონკრეტული ფასი არ დადგენილა. იგი სემეკს მოხმარების მიხედვით განსხვავებული ტარიფების დადგენის უფლებამოსილებას აძლევს; კონკრეტული ცვლილება შესაბამისი გადაწყვეტილებით უნდა შეფასდეს.

დაახლოებით 39% ენერგეტიკულად ღარიბი ოჯახების წილია? 

ეს არის 2022 წლის გამოქვეყნებული განაწილებებიდან მიღებული გადაკვეთის ქვედა ზღვარი: დიდი საცხოვრისი და მცირე გათბობილი ფართობი. დახმარების საჭიროებას დამატებითი მონაცემი ადგენს.

 

რატომ გამოიყენება ისტორიული გამოკვლევა? 

იგი საცხოვრებლის, გათბობისა და საწვავის მახასიათებლებს ერთ კვლევაში აერთიანებს და შეფასების საჭირო კითხვებს აჩენს. დღევანდელი დახმარების მიმღებთა განსაზღვრას განახლებული მონაცემი სჭირდება.

როგორ გამოჩნდება რეალური გაუმჯობესება?

 მხოლოდ მოხმარების შემცირება საკმარისი საზომი არ არის. უნდა შეფასდეს გადასახადის ტვირთი, გათბობის პირობები და იგივე კომფორტისთვის საჭირო ენერგიაც.

მიმდინარე მოვლენები