მთავარი

BTU-ს მკვლევრების გამოთვლით, საქართველოში ერთ დაქირავებით დასაქმებულზე საშუალო წლიური შრომის ხარჯის 2021–2025 წლების ნომინალური მატების 98.1% ანაზღაურებაზე მოდის. ეს ნიშნავს, რომ ხარჯის ზრდის გასაგებად მთავარია ანაზღაურებისა და შესრულებული სამუშაოს ურთიერთმიმართება, ხოლო სხვა ხარჯების შემცირებული წილი თავისთავად მათ შემცირებას არ ადასტურებს.

ძირითადი მიგნებები

• საქართველოში ერთ დაქირავებით დასაქმებულზე საშუალო წლიური შრომის ხარჯი 2021–2025 წლებში ნომინალურად 10,528.45 ლარით გაიზარდა; BTU-ს მკვლევრების გამოთვლით, ამ მატებიდან 10,328.64 ლარი, ანუ 98.1%, ანაზღაურებაზე მოდის.
• საქსტატის მონაცემებით, საქართველოში სხვა შრომითი ხარჯების წილი 2021 წელს დაახლოებით 3.0%-დან 2025 წელს 2.6%-მდე შემცირდა, თუმცა BTU-ს მკვლევრების გამოთვლით, მათი წლიური თანხა ერთ დასაქმებულზე 488.52-დან 688.33 ლარამდე გაიზარდა.
• საქართველოს 2021–2025 წლების შრომის ხარჯის შედარება დამსაქმებლის ხარჯის შემადგენლობას აჩვენებს; მონაცემი არ ზომავს კონკრეტული თანამშრომლის ხელფასის ზრდას ან პროდუქტის ერთეულზე შრომით დანახარჯს.

ერთ თანამშრომელზე დამსაქმებლის გაზრდილი ხარჯი შეიძლება უკეთეს ანაზღაურებას ნიშნავდეს, მაგრამ მხოლოდ საერთო თანხა ვერ გვეტყვის, კონკრეტულად რა შეიცვალა. გაიზარდა ხელფასი, გაფართოვდა დამატებითი მომსახურება თუ დასაქმებულთა შემადგენლობა გახდა განსხვავებული? საქსტატის 30 ოქტომბრის ახალი გამოცემა ამ საკითხს 2025 წლის მონაცემებით აბრუნებს დღის წესრიგში. წინა შესადარებელი წლის, 2021-ის, მაჩვენებლებთან ერთად გამოქვეყნებული დეტალური ცხრილი საშუალებას იძლევა, მატება მის შემადგენელ ნაწილებად დავშალოთ. 

მთავარი შედეგი მკაფიოა: საშუალო წლიური ხარჯი 16,142.76-დან 26,671.21 ლარამდე გაიზარდა. ოთხ წელიწადში ეს ნომინალური 65.2%-იანი მატებაა და არა 2026 წლის ან ერთი წლის ზრდა. თუმცა უფრო საინტერესოა, რა იმალება ამ სხვაობაში. დამსაქმებლის დამატებითი დანახარჯის თითქმის მთელი ნაწილი ანაზღაურების კატეგორიაშია. ამიტომ სტატისტიკის ანალიზი მხოლოდ „თანამშრომელი გაძვირდა“ ფორმულით გვაკარგვინებს განსხვავებას ხელფასის, სხვა შრომითი ხარჯისა და რეალურად შესრულებული სამუშაოს ღირებულებას შორის.

რას ითვლის დამსაქმებლის ხარჯი?

საქსტატის ცხრილში შრომის დანახარჯი სამ ნაწილად იყოფა: შრომის ანაზღაურება არანამუშევარი დროის გარეშე, არანამუშევარი დროის ანაზღაურება და სხვა დანახარჯები. პირველი ორი ერთად ქმნის ანაზღაურების ფართო კომპონენტს. შვებულების ან სხვა ანაზღაურებადი არანამუშევარი დროის თანხის გამოტოვება ანაზღაურების წილს ხელოვნურად შეამცირებდა. სწორედ ორივე კომპონენტის შეკრებით არის მიღებული ამ სტატიაში გამოყენებული შედეგი. 

სხვა დანახარჯებში ოფიციალური გამოცემა ასახელებს სოციალურ უზრუნველყოფას, კადრების მომზადებასა და გადამზადებას, კულტურულ-საგანმანათლებლო, გამაჯანსაღებელ და სხვა ღონისძიებებს. შესაბამისად, ეს არ არის მხოლოდ ტრენინგის ბიუჯეტი და არც მხოლოდ გადასახადი. კატეგორიის მთლიან თანხაზე საუბარი დასაშვებია, მაგრამ მისი შიდა ნაწილებისთვის ცალკე ზრდის ან კლების მიწერა დამატებით მონაცემს მოითხოვს. ეროვნული მაჩვენებლით ერთი კომპანიის სარგებლის პაკეტის აღწერაც ვერ მოხდება. 

ანაზღაურება ხელზე ასაღებ ხელფასსაც არ უდრის. საქსტატის სახელფასო მეთოდოლოგიაში იგი დარიცხული თანხაა, პირადი საშემოსავლო გადასახადის დაქვითვამდე, და მოიცავს დამატებით ანაზღაურებასა და ნატურით გადახდებსაც. ამიტომ დამსაქმებლის ხარჯის ზრდის პირდაპირ გადატანა ოჯახის თავისუფალ შემოსავალზე არასწორი იქნებოდა. ერთი მაჩვენებელი დასაქმების ღირებულებას აღწერს, მეორე საკითხი კი იმას ეხება, რა თანხა რჩება ადამიანს და რისი შეძენა შეუძლია. 

მატების თითქმის მთელი ნაწილი ანაზღაურებაა

BTU-ს მკვლევრებმა საქსტატის ელექტრონული ცხრილის სრული სიზუსტის მაჩვენებლები გამოიყენეს. თითოეული წლის საშუალო ხარჯი შესაბამისი კომპონენტის წილზე გამრავლდა; შემდეგ 2025 წლის თანხას 2021 წლის თანხა გამოაკლდა. მიღებული სხვაობის მთლიან მატებასთან შეფარდებამ აჩვენა, რომ ანაზღაურების წვლილი 98.1%-ია. ეს სააღრიცხვო დაშლაა: იგი ადგენს, რომელ კომპონენტში აღირიცხა ზრდა და არა იმას, ეკონომიკურმა ფაქტორებმა რატომ გაზარდა ანაზღაურება.

შრომის ხარჯის ცვლილება საქართველოში

ნომინალური ლარი ერთ დაქირავებით დასაქმებულზე წელიწადში; 2021 და 2025

წყარო: საქსტატი [2]; კომპონენტების თანხები და მატებაში წილები – BTU-ს გამოთვლა. ანაზღაურება მოიცავს ნამუშევარ და არანამუშევარ დროს.

გამოთვლა განსხვავებულ სიდიდეებს ერთმანეთისგან აცალკევებს. 2025 წელს ანაზღაურება მთლიანი შრომის ხარჯის დაახლოებით 97.4% იყო; 98.1% კი მისი წილია ორ წელს შორის მატებაში. პირველი ხარჯის არსებულ შემადგენლობას აღწერს, მეორე – ცვლილების განაწილებას. ამ ორი პროცენტის ერთმანეთში არევა ერთსა და იმავე თანხასთან დაკავშირებით მცდარ დასკვნამდე მიგვიყვანდა. ცხრილში თანხები ორ ათწილადამდეა დამრგვალებული, ხოლო პროცენტები მიღებულია დაუმრგვალებელი საწყისი მაჩვენებლებით.

ანაზღაურების სტრუქტურაშიც ორი ტენდენცია შეინიშნება. ნამუშევარ დროსთან დაკავშირებული კომპონენტის წლიური მატება ერთ დასაქმებულზე დაახლოებით 10,040.10 ლარია, ანაზღაურებადი არანამუშევარი დროისა კი – 288.54 ლარი. მათი ჯამი მთლიან ანაზღაურებას გვაძლევს. ეს გაყოფა შრომის საათების რაოდენობას ან შვებულების ხანგრძლივობას არ ზომავს: თანხა შეიძლება შეიცვალოს ანაზღაურების განაკვეთისა და დასაქმებულთა შემადგენლობის ცვლილებითაც.

შემცირებული წილი გაზრდილ თანხას მალავს

სხვა ხარჯების წილი დაახლოებით 3.0%-დან 2.6%-მდე ჩამოვიდა. ერთი შეხედვით, ეს დამსაქმებლის დამატებითი ხარჯების შემცირებად შეიძლება აღვიქვათ. თანხების აღდგენა საპირისპიროს აჩვენებს: საშუალოდ 488.52 ლარის ნაცვლად 688.33 ლარი, ანუ ნომინალური 40.9%-იანი ზრდა. წილი იმიტომ შემცირდა, რომ მთლიანი ხარჯი უფრო სწრაფად გაიზარდა. ამდენად, შემცირებული წილი და შემცირებული დანახარჯი სხვადასხვა ცნებას წარმოადგენს.

ეს განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ადამიანური რესურსების განვითარებაზე მსჯელობისას. საერთო კატეგორიის წილის შემცირებით ვერ დავასკვნით, რომ ქართულმა ორგანიზაციებმა გადამზადება შეამცირეს. იმავე მიზეზით, კატეგორიის თანხის ზრდა ვერც ტრენინგის გაფართოებას დაადასტურებს: შესაძლოა სხვა კომპონენტი შეიცვალა. მონაცემი აჩვენებს დამატებითი ხარჯების საერთო ზომას, მაგრამ თანამშრომლის პროფესიული განვითარებისთვის გაწეული ინვესტიციის ხარისხს, მოცულობასა და შედეგს ცალკე შეფასება სჭირდება.

ბიზნესისთვის აქ პრაქტიკული შეცდომის საფრთხეა. თუ მენეჯერი ხარჯის ზრდის მიზეზად უპირველესად მცირე დამატებით პროგრამებს მიიჩნევს, ხარჯის რეალურ სტრუქტურას შეიძლება ასცდეს. ეროვნული საშუალო კომპანიის გადაწყვეტილებას ვერ ჩაანაცვლებს, თუმცა აჩვენებს, რატომ არის სასარგებლო საკუთარი მონაცემების იმავე კომპონენტებად დაყოფა. პროგრამის გაუქმებით მიღებული ეკონომია და მისი დაკარგვით გამოწვეული მომსახურების ან კვალიფიკაციის ცვლილება ერთსა და იმავე ანგარიშში უნდა გამოჩნდეს.

საერთო მიმართულება განსხვავებულ დარგებში

ანაზღაურების დომინირება საკუთრების ორივე ფართო ჯგუფში ჩანს. სახელმწიფო სექტორში მისი წვლილი საშუალო წლიური ხარჯის მატებაში 99.4%-ია, არასახელმწიფოში – 97.5%. ამავე დროს, ხარჯის საერთო ზრდა შესაბამისად 67.4% და 63.2%-ია. ორივე ჯგუფში ანაზღაურება მთავარი კომპონენტია, მაგრამ ჯგუფებს განსხვავებული პროფესიული და დარგობრივი შემადგენლობა აქვთ. ამიტომ ეს შედარება ერთი და იმავე სამუშაოს ანაზღაურების საჯარო და კერძო სექტორებს შორის განსხვავებას არ ადგენს. 

დარგობრივი ცხრილი საშუალო ზრდის დიდ სხვაობასაც გვიჩვენებს. ინფორმაციასა და კომუნიკაციაში წლიური შრომის ხარჯი 2021–2025 წლებში 95.1%-ით გაიზარდა, განთავსებისა და კვების მომსახურებაში – 85.4%-ით, ჯანდაცვასა და სოციალურ მომსახურებაში – 38.6%-ით. ეს კონკრეტული სფეროების შედარებაა და არა დასაქმების წონებით გამოთვლილი მათი წვლილი ეროვნულ ზრდაში. შედარება გვაფრთხილებს, რომ საერთო 65.2% ყველა ქართულ დამსაქმებელს ერთნაირად ვერ აღწერს.

შერჩეული დარგების წლიური შრომის ხარჯი

ნომინალური ლარი ერთ დაქირავებით დასაქმებულზე წელიწადში

წყარო: საქსტატი [2]; ზრდის ტემპები – BTU-ს გამოთვლა. შერჩეული დარგების შედარება არ წარმოადგენს ეროვნული ზრდის დარგობრივ წვლილებს.

არც დაბალი ზრდა ნიშნავს ავტომატურად უკეთეს მდგომარეობას და არც მაღალი – პრობლემას. უფრო მაღალი ხარჯი შეიძლება უკავშირდებოდეს განსხვავებულ სამუშაოებს, უკეთ ანაზღაურებად პოზიციებზე გადასვლას ან მოქმედი თანამშრომლების უფრო მაღალ ანაზღაურებას. ამ შესაძლებლობების ერთმანეთისგან გასარჩევად ორი წლის საშუალო საკმარისი არ არის. განსაკუთრებით ფრთხილად უნდა წავიკითხოთ 2021 წლის საბაზისო დონესთან შედარება: ოთხწლიანი ცვლილების აჩქარების თარიღს მხოლოდ საწყისი და საბოლოო წერტილით ვერ დავადგენთ.

ხელფასი პროდუქტიულობის გარეშე სრულ სურათს ვერ გვაძლევს

ხარჯის ზრდას ორი მხარე აქვს. დამსაქმებლისთვის იგი რესურსის უფრო მაღალ ნომინალურ ფასს გამოხატავს, დასაქმებულისთვის კი ანაზღაურება შემოსავლის წყაროა. ერთი მხარის ხარჯი მეორე მხარის შემოსავლის ნაწილია. ამ ურთიერთობის გამო სახელფასო ზრდის ავტომატურად ეკონომიკურ დანაკარგად შეფასება ისეთივე არასრულია, როგორც მისი ავტომატურად კეთილდღეობის ზრდად გამოცხადება. ორივე დასკვნას შედეგისა და ფასების შესახებ დამატებითი მტკიცებულება სჭირდება.

კომპანიისთვის გადამწყვეტი კითხვა პროდუქტის ან მომსახურების ერთეულზე შრომის ხარჯია. თუ ერთ დასაქმებულზე შექმნილი რეალური პროდუქტი გაიზარდა, უფრო მაღალი წლიური ანაზღაურება შეიძლება ნაკლებად მძიმე იყოს, ვიდრე მხოლოდ თანხით ჩანს. თუ შესაბამისი შედეგი არ გაიზარდა, ხარჯის დაფარვას მეტი გაყიდვა, სხვა ეკონომია ან მარჟის ცვლილება შეიძლება დასჭირდეს. ეს შესაძლო მექანიზმებია და არა საქსტატის ამ ცხრილით გაზომილი ქართული კომპანიების შედეგები.

პროდუქტიულობის გასაზომად საჭიროა შესრულებული სამუშაოს ან დამატებული ღირებულების შესადარებელი მაჩვენებელი, შესაბამისი დასაქმება ან საათები და ფასების ცვლილების გათვალისწინება. შრომის დანახარჯის ცხრილი ამ ელემენტებს ერთად არ იძლევა. ამიტომ მისგან ვერც შრომითი ხარჯების მიერ ინფლაციის გამოწვევას დავადგენთ. ფასზე საბოლოო გავლენა ასევე დამოკიდებულია მოთხოვნაზე, კონკურენციაზე და სხვა დანახარჯებზე. ხარჯის აღრიცხვა მიზეზობრივი მტკიცებულების შემცვლელი არ არის.

თანამშრომლისთვისაც მნიშვნელოვანი განსხვავებაა საშუალოსა და პირად გამოცდილებას შორის. უკეთ ანაზღაურებადი სამუშაოების წილის მატებამ შეიძლება ეროვნული საშუალო გაზარდოს მაშინაც, როცა კონკრეტული ადამიანის ხელფასი უცვლელია. პირიქით, ზოგიერთ თანამშრომელს საშუალოზე მეტი მატება ექნება. სტატისტიკა კონკრეტულ ადამიანებს ოთხი წლის განმავლობაში არ მიჰყვება და ხელფასების განაწილებასაც ეს ცხრილი არ გვიჩვენებს. ამიტომ ზრდის ტემპი ხელფასზე ინდივიდუალური შეთანხმების ავტომატურ საზომად ვერ გამოდგება.

საქართველოსთვის მნიშვნელოვანი არჩევანი

BTU-ს მკვლევრების შეფასებით, ახალი მონაცემის მთავარი ღირებულება ხარჯის შესახებ დისკუსიის დაზუსტებაა. ქართულ ბიზნესში ანაზღაურების მდგრადობა უნდა დაუკავშირდეს სამუშაოს შედეგს და არა მხოლოდ მცირე დამატებითი ხარჯების შეკვეცას. თანამშრომლების შენარჩუნება, უნარების გამოყენება და სამუშაო პროცესის გაუმჯობესება აქ კვლევის საკითხებია; სტატისტიკა არც ერთ მათგანზე მზა ეფექტს ან უნივერსალურ გამოსავალს არ გვპირდება.

საჯარო დაწესებულებისთვისაც წლიური ხარჯის მატება მომსახურების გაუმჯობესების ავტომატური მტკიცებულება არ არის. შეფასებას სჭირდება მომსახურების მოცულობა, ხარისხი და ის დრო, რომელის განმავლობაშიც მოქალაქე შედეგს იღებს. კერძო კომპანიის შემთხვევაში ანალოგიური კავშირი უნდა გამოჩნდეს წარმოებაში ან მომსახურებაში. ეს განსხვავებული ორგანიზაციებისთვის საერთო ეკონომიკური კითხვაა: რას იღებს საზოგადოება და მომხმარებელი გაზრდილი შრომითი რესურსის სანაცვლოდ?

სწორი შედარების შესაძლებლობა იმაშია, რომ ორგანიზაციამ საკუთარ ხარჯში გამოყოს ანაზღაურება და დანარჩენი კომპონენტები, შემდეგ კი ისინი შესაბამის შედეგს დაუკავშიროს. მთავარი რისკი ეროვნული საშუალოს ბრმად გამოყენებაა: არც ყველა ხელფასის 65.2%-ით გაზრდა დასტურდება და არც ყველა კომპანიის ხარჯის ერთნაირი მატება. დარგისა და პოზიციის შესაბამისი მონაცემი ბევრად უფრო ინფორმაციულია, ვიდრე ერთი რიცხვით მთელი შრომის ბაზრის შეფასება.

დასკვნა

საქართველოში საშუალო წლიური შრომის ხარჯის 2021–2025 წლების ზრდა უმეტესად ანაზღაურების კატეგორიაში აღირიცხა. BTU-ს გამოთვლით მიღებული 98.1%-იანი წვლილი აჩვენებს მატების შემადგენლობას, ხოლო სხვა ხარჯების 40.9%-იანი ნომინალური ზრდა გვახსენებს, რომ წილის კლება თანხის კლებას არ ნიშნავს. შემდგომი ეკონომიკური შეფასების მთავარი ამოცანაა ამ ხარჯის სამუშაოს შედეგთან დაკავშირება, ისე რომ საშუალო მაჩვენებელი კონკრეტული ადამიანის ხელფასად ან პროდუქტიულობის დადასტურებულ ცვლილებად არ წარმოვადგინოთ.

კითხვები და პასუხები

ნიშნავს თუ არა ეს 2026 წელს ხელფასების მკვეთრ ზრდას?

არა. ახალი გამოცემა 2025 წელს ეხება, ხოლო მთავარი შედარება 2021 და 2025 წლების საშუალო წლიურ ხარჯებს შორისაა. 2026 წლის სახელფასო ცვლილება ამ გამოთვლით არ იზომება.

რატომ გაიზარდა სხვა ხარჯების თანხა, თუ მათი წილი შემცირდა?

მთლიანი ხარჯი უფრო სწრაფად გაიზარდა. სხვა ხარჯების თანხამ დაახლოებით 40.9%-ით მოიმატა, მაგრამ მათი წილი უფრო დიდ საერთო თანხაში დაახლოებით 3.0%-დან 2.6%-მდე შემცირდა.

შეიძლება თუ არა 688 ლარი ტრენინგის ხარჯად ჩაითვალოს?

არა. ერთ დასაქმებულზე ეს საშუალო წლიური თანხა სხვა შრომითი ხარჯების ფართო კატეგორიას მოიცავს, მათ შორის სოციალურ უზრუნველყოფასა და გადამზადებას. მხოლოდ ტრენინგის წილი ცალკე არ არის გამოყოფილი.

აჩვენებს თუ არა ანალიზი ბიზნესის კონკურენტუნარიანობის გაუარესებას?

არა. ამისთვის შრომის ხარჯთან ერთად შესადარებელი პროდუქტი, პროდუქტიულობა და სხვა პირობებიც უნდა შეფასდეს. მოცემული გამოთვლა ხარჯის ცვლილების შემადგენლობას აღწერს.

მონაცემების პერიოდი: 2021 და 2025 წლები. გამოცემის თარიღი: 30 ოქტომბერი 2026. გადამოწმებულია 2026 წლის 2 ნოემბერს. თანხები ნომინალურ ლარშია. მომზადებულია BTUAI Research Team-ის სარედაქციო განხილვისთვის.