მთავარი

BTU-ს მკვლევრების გამოთვლით, ფინანსთა სამინისტროს ანგარიშში მოცული 279 სახელმწიფო საწარმოდან ორ დარგში გაერთიანებული 51 კომპანია პორტფელის 2025 წლის შემოსავლის 76.0%-ს ქმნის. OECD-ის ახალი ანგარიშის ფონზე, ეს კონცენტრაცია საქართველოსთვის მნიშვნელოვან კითხვას აჩენს: როგორ უნდა მართავდეს სახელმწიფო საკუთარ კომპანიებს ისე, რომ მათი გადაწყვეტილებები კერძო ბიზნესის განვითარებასა და აუცილებელი მომსახურების საიმედოობას ემსახურებოდეს?

სამი მთავარი მიგნება

• საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს ანგარიშში ელექტროენერგიის, აირისა და წყლის წარმოება-განაწილებასა და ტრანსპორტ-კავშირგაბმულობაში გაერთიანებული 51 საწარმო კომპანიების რაოდენობის 18.3%-ია, მაგრამ 2025 წლის დაფარული პორტფელის შემოსავლის 76.0% მათზე მოდის – BTU-ს გადათვლა ოფიციალური ცხრილებიდან.
• OECD-ის 2026 წლის 22 ოქტომბრის ანგარიში სახელმწიფო მესაკუთრის, პოლიტიკის შემქმნელისა და მარეგულირებლის როლების მკაფიო გამიჯვნას განიხილავს ანგარიშვალდებულებისა და თანაბარი კონკურენტული პირობების მნიშვნელოვან საფუძვლად; ეს საქართველოსთვის გამოსაყენებელი მართვის პრინციპია და არა უკვე გაზომილი ადგილობრივი შედეგი.
• BTU-ს მკვლევრების ანალიტიკური შეფასებით, საქართველოში ზედამხედველობის პრიორიტეტი საწარმოების ეკონომიკურ წონასა და სხვა სექტორებზე გავლენას უნდა მიჰყვებოდეს: ქსელური მომსახურების ხარისხი და საინვესტიციო გადაწყვეტილებები ბევრად მეტ ბიზნესსა და მომხმარებელს ეხება, ვიდრე უშუალოდ სახელმწიფო კომპანიების თანამშრომლებს.

საქართველოში სახელმწიფო ბიზნესზე საუბარი ხშირად ერთი კომპანიის მოგებით, ზარალით ან დიდი პროექტით იწყება. ეს გასაგებია: კონკრეტული ამბავი ადვილად ჩანს. მაგრამ ასეთი ხედვა ზოგჯერ მთავარ სურათს ფარავს. სახელმწიფო საწარმოები მხოლოდ ერთმანეთის გვერდით ჩამოწერილი იურიდიული პირები არ არის. მათი ნაწილი იმ მომსახურებასა და ინფრასტრუქტურას მართავს, რომლის გამოყენებაც ეკონომიკის მრავალ დარგს ყოველდღიურად სჭირდება. ამიტომ ერთი საწარმოს მართვის საკითხი შეიძლება მრავალი სხვა კომპანიის საინვესტიციო გეგმას, მომსახურების ფასს ან საქმიანობის უწყვეტობას უკავშირდებოდეს.

სწორედ ამ სისტემურ სურათს აჩვენებს ფინანსთა სამინისტროს ფისკალური რისკების ანგარიშის ორი ცხრილის დაკავშირება. BTU-ს მკვლევრების გამოთვლით, ელექტროენერგიის, აირისა და წყლის წარმოება-განაწილებასა და ტრანსპორტ-კავშირგაბმულობაში ერთად 51 საწარმოა. ეს ანგარიშში იდენტიფიცირებული 279 საწარმოს მხოლოდ 18.3%-ია. ამავე ორ დარგში 2025 წლის შემოსავალი დაახლოებით 4.007 მილიარდ ლარს აღწევს, მთლიანი დაფარული პორტფელის დაახლოებით 5.275 მილიარდიდან. შესაბამისად, კომპანიების რაოდენობის მეხუთედზე ნაკლებში შემოსავლის დაახლოებით სამი მეოთხედია თავმოყრილი.

ეს არ არის საქართველოს მთლიანი ეკონომიკის ან შესაბამისი დარგების საბაზრო წილი. შედეგი გვიჩვენებს, როგორ ნაწილდება შემოსავალი კონკრეტულად ანგარიშში მოცულ სახელმწიფო საწარმოებს შორის. სწორედ ამ საზღვრებშია მისი მნიშვნელობაც: თუ სახელმწიფოს ყურადღება ყველა კომპანიაზე თანაბრად განაწილდება, ფორმალური ზედამხედველობა შეიძლება რეალურ ეკონომიკურ წონას აცდეს.

რას ცვლის ახალი საერთაშორისო სურათი

OECD-მ 22 ოქტომბერს გამოაქვეყნა ანგარიში „Ownership and Governance of State-Owned Enterprises 2026“. მისი მთავარი ღირებულება საქართველოსთვის უცხოური კომპანიების წარმატების ან წარუმატებლობის ავტომატურად გადმოტანა არ არის. ანგარიში აჩვენებს, რომ სახელმწიფო ბიზნესის მართვა საერთაშორისო ეკონომიკური პოლიტიკის მნიშვნელოვანი საკითხია და განიხილავს იმ ინსტიტუციურ პირობებს, რომლებიც მესაკუთრის პასუხისმგებლობას უფრო მკაფიოს ხდის.

ანგარიშის ინსტიტუციური შედარება აჩვენებს, რომ ამოცანა საერთაშორისო დონეზეც გადაუჭრელია: შესაბამის კითხვაში მონაწილე 57 იურისდიქციის 42% აცხადებს, რომ მესაკუთრის ფუნქცია პოლიტიკისა და რეგულირებისგან ფუნქციურად გამიჯნულია. რამდენიმე პასუხი დასაშვები იყო, რადგან პრაქტიკა დარგებსა და საწარმოებს შორის განსხვავდება; ამიტომ ეს კატეგორიები ურთიერთგამომრიცხავი არ არის. შედეგი ინსტიტუციური მოწყობის აღწერაა და არა რომელიმე მოდელის უპირატესობის მიზეზობრივი მტკიცებულება.

ანგარიში ერთმანეთისგან განასხვავებს სახელმწიფოს რამდენიმე ფუნქციას. სახელმწიფო შეიძლება იყოს კომპანიის მესაკუთრე, დარგის პოლიტიკის შემქმნელი და წესების დამცველი მარეგულირებელი. ამ როლებს სხვადასხვა ამოცანა აქვს. მესაკუთრეს აინტერესებს საწარმოს გრძელვადიანი ღირებულება და გამართული მუშაობა. პოლიტიკის შემქმნელს – საზოგადოებრივი მიზანი. მარეგულირებელს – მომხმარებლის დაცვა და სამართლიანი წესები. როდესაც გადაწყვეტილების საფუძველი ბუნდოვანია, რთულდება იმის გაგება, ვინ მოითხოვა კონკრეტული მოქმედება, რა დაჯდა იგი და ვინ აგებს პასუხს შედეგზე.

ეს საკითხი მხოლოდ სახელმწიფო კომპანიის შიდა წესდებას არ ეხება. კერძო ინვესტორს სჭირდება იმის ცოდნა, რომ ბაზარზე შესვლის, ქსელთან წვდომისა და ვალდებულებების შესრულების პირობები წინასწარ გასაგებია. სახელმწიფო საკუთრება თავისთავად არც უპირატესობის უკანონო მინიჭებას ნიშნავს და არც უკეთეს მომსახურებას უზრუნველყოფს. გადამწყვეტი ხდება ის, როგორ არის მოწყობილი გადაწყვეტილება და რამდენად შესამოწმებელია მისი საფუძველი.

OECD-ის შედარება საქართველოსთვის რეფორმის საზომი ჩარჩოა და არა მზა შედეგის დაპირება. უცხოური წესის გადმოღება აქ ავტომატურად არ შეამცირებს ტარიფს ან ბიუჯეტის დანახარჯს. საერთაშორისო მნიშვნელობა სხვა რამეშია: საქართველოს კომპანიები და ინვესტორები მუშაობენ გარემოში, სადაც სახელმწიფო საკუთრების გამჭვირვალობა და თანაბარი პირობები ბიზნესგარემოს შეფასების ნაწილია. ამიტომ ადგილობრივი მართვის ხარისხი იზოლირებული ადმინისტრაციული საკითხი ვერ იქნება.

სად არის ქართული პორტფელის სიმძიმის ცენტრი

ქვემოთ მოცემული შედარება აერთიანებს სამინისტროს ანგარიშში გამოქვეყნებულ საწარმოთა რაოდენობასა და 2025 წლის შემოსავლებს. შემოსავალი გადაყვანილია ათასი ლარიდან მილიონ ლარში; პროცენტული წილები BTU-ს გამოთვლაა.

წყარო: საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, ფისკალური რისკების ანალიზი, 2026 წლის სექტემბერი, გვ. 5–7; რაოდენობები ანგარიშის მომზადებისას იდენტიფიცირებულ პორტფელს აღწერს, შემოსავალი – 2025 წელს. წილები და გაერთიანებული მწკრივი: BTU-ს გამოთვლა.

ორ დარგს საერთო თვისება აქვს: მათი პროდუქტი ხშირად სხვა საქმიანობის აუცილებელი წინაპირობაა. ელექტროენერგიისა და წყლის მომსახურება საწარმოს ყოველდღიურ ფუნქციონირებას უკავშირდება; ტრანსპორტი საქონლისა და ადამიანების გადაადგილებას უზრუნველყოფს. კონკრეტული კომპანიის საქმიანობის შეფერხების ან ცუდად დაგეგმილი ინვესტიციის შედეგი ამიტომ შესაძლოა მხოლოდ მის ბალანსში არ დარჩეს. ეს არის გადაცემის ეკონომიკური არხი და არა ამ ანგარიშით გაზომილი ზიანის ოდენობა.

ამავე დროს, მსხვილი შემოსავალი ავტომატურად დიდ მოგებას არ ნიშნავს. შემოსავლიდან ფინანსდება მომსახურების გაწევა, პერსონალი, შეკეთება და სხვა ხარჯები; კაპიტალური ინვესტიციისა და ვალის დაფინანსების საკითხებიც ცალკე შესასწავლია. ამიტომ 76.0%-იანი წილი ვერ გვეტყვის, რომელ კომპანიაშია პრობლემა ან სად არის შესაძლებელი დანაზოგი. იგი უფრო ადრეულ, მაგრამ აუცილებელ კითხვას პასუხობს: სად არის თავმოყრილი პორტფელის ეკონომიკური საქმიანობა, რომელსაც უფრო ღრმა ანალიზი სჭირდება?

ფინანსთა სამინისტროს განმარტებით, ფისკალური რისკების დოკუმენტი სახელმწიფო საწარმოთა ბრუნვის 90%-ს ფარავს, მათ შორის ცენტრალური ხელისუფლების საწარმოების 100%-ს. შესაბამისად, სურათი ფართოა, თუმცა შემოსავლის მოცვა და იურიდიული პირების სრული რეესტრი ერთი და იგივე არ არის. ანგარიშში შვილობილი საწარმოებიც ცალკე არის აღნიშნული; ისინი 279-ს მექანიკურად არ ემატება.

რატომ ეხება ეს კერძო ბიზნესსა და მომხმარებელს

სახელმწიფო კომპანიის მართვა კერძო ბიზნესს ორი მიმართულებით ეხება. ერთი მომსახურების მიღებაა: რამდენად პროგნოზირებადია პირობები, დროულად სრულდება თუ არა დაგეგმილი სამუშაო და რა ინფორმაციაა ხელმისაწვდომი მომავალი სიმძლავრის შესახებ. მეორეა სახელმწიფო კომპანიასთან ეკონომიკური ურთიერთობა – შესყიდვა, კონტრაქტი ან კონკურენცია იმ საქმიანობაში, სადაც კერძო მომწოდებელიც მონაწილეობს. ამ მიმართულებებს განსხვავებული წესები შეიძლება სჭირდებოდეს, მაგრამ ორივესთვის აუცილებელია გასაგები პასუხისმგებლობა.

მაგალითად, ინვესტიციის შეფასებისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ის, აქვს თუ არა კომპანიას დაფინანსება. საჭიროა იმის გაგებაც, რა მოთხოვნას ემსახურება პროექტი, როგორ იცვლება მომსახურების შესაძლებლობა და რა ვალდებულება რჩება მომავალში. მხოლოდ მიმდინარე წლის მოგებაზე ორიენტირებულმა შეფასებამ შეიძლება საჭირო განახლება უკანა პლანზე გადაწიოს. საპირისპიროდ, „სტრატეგიული მნიშვნელობის“ ზოგადმა არგუმენტმა შეიძლება ხარჯის საფუძვლიანი შეფასება ჩაანაცვლოს. გამართული მართვა სწორედ ამ ორ უკიდურესობას შორის არჩევანის დასაბუთებას მოითხოვს.

მომხმარებლისთვის შედეგი კიდევ უფრო პრაქტიკულია. მას აინტერესებს მომსახურების ხელმისაწვდომობა, ხარისხი და ფასი, ხოლო გადასახადის გადამხდელს – რამდენად გასაგებია საჯარო რესურსის გამოყენება. ეს ინტერესები ერთმანეთს ყოველთვის არ ემთხვევა მოკლე პერიოდში. დაბალი მიმდინარე ფასი შეიძლება ინვესტიციის სხვა წყაროს საჭიროებდეს; მაღალი მოგება კი თავისთავად არ ადასტურებს საუკეთესო მომსახურებას. ამიტომ ანგარიშვალდებულება ფინანსურ შედეგსა და მომსახურების შედეგს ერთმანეთთან უნდა აკავშირებდეს და არც ერთს მეორით არ ანაცვლებდეს.

BTU-ს კვლევითი მასალების ანალიტიკური დამუშავების საფუძველზე, კორპორაციული მართვის ამოცანა შეიძლება მარტივად ჩამოყალიბდეს: უფლებამოსილება და პასუხისმგებლობა ერთსა და იმავე გადაწყვეტილებას უნდა მიჰყვებოდეს. კერძო კომპანიაში მესაკუთრისა და მენეჯერის ინტერესების გამიჯვნის პრობლემა არსებობს; სახელმწიფო კომპანიაში ამ კავშირს საჯარო პოლიტიკის მიზანიც ემატება. ამიტომ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება არა მეტი ჩარევა ყველა საოპერაციო საკითხში, არამედ მკაფიო ამოცანა, პროფესიული გადაწყვეტილების სივრცე და შედეგის შემოწმება.

ძლიერი მესაკუთრე და არა უსასრულო ჩარევა

საქართველოში ამ საკითხზე მუშაობა უკვე მიმდინარეობს. ფინანსთა სამინისტროს ანგარიშის მიხედვით, სამინისტრო 2022 წლის ივნისიდან შვიდი ძირითადი სახელმწიფო საწარმოს ფინანსურ ზედამხედველობას ახორციელებს; 2023 წლის ივნისიდან კი სამ კომპანიაში მესაკუთრის დუალისტური მოდელი საპილოტე რეჟიმში გამოიყენება. ეს კონკრეტული ინსტიტუციური ნაბიჯებია, თუმცა მათი არსებობა მთელი პორტფელის მართვის პრობლემების გადაწყვეტას არ ადასტურებს.

ახალი საერთაშორისო ანგარიშისა და ქართული კონცენტრაციის მაჩვენებლის ერთად წაკითხვა შემდეგ დასკვნამდე მიგვიყვანს: რეფორმის წარმატება მხოლოდ მიღებული დოკუმენტების ან ზედამხედველობის ქვეშ მოქცეული კომპანიების რაოდენობით არ უნდა შეფასდეს. უფრო მნიშვნელოვანია, რამდენად ნათელია მსხვილი გადაწყვეტილების მიზანი, რამდენად თანმიმდევრულია ფინანსური ინფორმაცია და შესაძლებელია თუ არა პასუხისმგებელი მხარის დადგენა, როდესაც შედეგი გეგმას სცდება. მცირე საწარმოსთვის შედარებით მარტივი ანგარიშგება შეიძლება საკმარისი იყოს; ფართო ქსელური გავლენის მქონე კომპანიას უფრო ღრმა ყურადღება სჭირდება.

პრიორიტეტების ასეთი დალაგება სხვა საწარმოების უგულებელყოფას არ ნიშნავს. მცირე მუნიციპალურ კომპანიას კონკრეტული დასახლებისთვის კრიტიკული მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს, მიუხედავად დაბალი შემოსავლისა. ამიტომ შემოსავლის წილი საწყისი მაჩვენებელია და არა ერთადერთი შეფასების კრიტერიუმი. მას უნდა დაემატოს მომსახურების აუცილებლობა, ჩანაცვლების შესაძლებლობა და შესაძლო საჯარო ვალდებულება. ჩვენი გამოთვლა სწორედ ყურადღების სწორად განაწილებას ემსახურება და არა ავტომატურ რეიტინგს.

მთავარი შესაძლებლობა უკეთესი პროგნოზირებადობაა: კერძო ბიზნესმა იცოდეს, რას უნდა ელოდოს ქსელისა და პარტნიორი საწარმოსგან, მომხმარებელმა – როგორ ფასდება მომსახურების შედეგი, სახელმწიფომ კი – რა პასუხისმგებლობას იღებს საკუთარი გადაწყვეტილებით. მთავარი რისკი ისაა, რომ სახელმწიფო საკუთრება ყველაფრის საკმარის ახსნად დარჩეს: წარმატებაც, ხარჯიც და შეფერხებაც ზოგადი მიზნებით გამართლდეს, კონკრეტული პასუხის გარეშე.

საბოლოოდ, ახალი OECD ანგარიში საქართველოსთვის მზა ინსტრუქცია კი არა, საჭირო კითხვის გამკაცრებაა. როდესაც დაფარული პორტფელის შემოსავლის სამი მეოთხედი კომპანიების მეხუთედზე ნაკლებშია თავმოყრილი, სახელმწიფო მესაკუთრის ხარისხი ვიწრო დარგობრივი თემა აღარ არის. ეს არის საკითხი, რამდენად გამართულ საფუძველზე მუშაობს ეკონომიკის დანარჩენი ნაწილი და რამდენად გასაგებია ის ფასი, რომელსაც საზოგადოება ამ საფუძვლის შესანარჩუნებლად იხდის.

კითხვები და პასუხები

ნიშნავს 76.0%, რომ სახელმწიფო ამ ორ დარგში ბაზრის სამ მეოთხედს აკონტროლებს? არა. ეს ორი დარგის წილია ანგარიშში მოცული სახელმწიფო საწარმოების 2025 წლის შემოსავალში; კერძო კომპანიების შემოსავალი ამ მნიშვნელში არ შედის.

ამტკიცებს გამოთვლა სახელმწიფო საწარმოების არაეფექტიანობას? გამოთვლა მხოლოდ ეკონომიკური საქმიანობის კონცენტრაციას აღწერს. ეფექტიანობის შესაფასებლად საჭიროა მომსახურების მოცულობის, ხარისხის, ხარჯისა და აქტივების შესაბამისი შედარება.

რატომ არ არის გამოსავალი მხოლოდ მოგების გაზრდა? საწარმოს ფინანსური მდგრადობა აუცილებელია, მაგრამ მომსახურების ხარისხი, ქსელის განახლება და გამჭვირვალედ განსაზღვრული საჯარო მიზანიც შესაფასებელია. ერთმა მაჩვენებელმა დანარჩენი მიზნები არ უნდა დაფაროს.

რა არის BTU-ს ახალი წვლილი? ორ ოფიციალურ ცხრილს შორის კავშირის გამოთვლა და ამ კონცენტრაციის გამოყენება ზედამხედველობის პრიორიტეტების სისტემური ანალიზისთვის; მიმდინარე დანახარჯის შემცირება ან ბიუჯეტის დაზოგვა არ არის პროგნოზირებული.