საქართველოს STEM შრომითი ბაზრის ჩახლართული რეალობა: როგორ იმეორებს ქვეყანა იმ შეცდომებს, რომლებიც სხვებმა უკვე გადაიტანეს

საქართველოს STEM ეკოსისტემა დღეს ისეთი გამოწვევების წინაშე დგას, რომლებიც ერთდროულად ასახავს წარსულის მძიმე მემკვიდრეობას და მომავლის მკაცრ მოთხოვნებს. სწორედ ამ რეალობას გვიხსნის ბოლო წლებში ჩატარებული მნიშვნელოვანი კვლევა “Understanding STEM Employment Challenges in Georgia: A Qualitative Analysis of Employer Perspectives”, რომელიც დამსაქმებელთა თვალით ხსნის STEM სფეროს სტრუქტურულ სისუსტეებს, მათ შორის ტალანტების მასობრივ გადინებას, პროფესიების არაკონკურენტუნარიანობას, განათლებისა და შრომითი ბაზრის გაუთანხმებლობას, გენდერულ ბარიერებს და რეგიონულ უთანასწორობას.

ეს გამოწვევები ერთმანეთთან გადაჯაჭვული სისტემური მექანიზმებია, რომლებიც წარმოაჩენს, რომ ქვეყნის ტექნოლოგიური განვითარება ვერ ახერხებს შედარებით სწრაფი და პატარა ეკონომიკისთვის აუცილებელ სტანდარტებთან მისვლას. პირველივე ნაბიჯზე თვალსაჩინოა ტალანტების გადინება, რომელიც STEM-ის ყველა ქვესექტორს აზიანებს. პროფესიონალები — განსაკუთრებით პროგრამისტები, ექიმები, ინტელექტის სპეციალისტები, ინჟინრები და მკვლევრები საქართველოში რჩებიან მხოლოდ ფიზიკურად, მაგრამ მთლიანად მუშაობენ უცხოურ კომპანიებზე. ეს სურათი ჰგავს იმას, რაც ათწლეულების წინ მოხდა რუმინეთსა და ბულგარეთში, როდესაც ადგილობრივი ბაზრები ვეღარ ინარჩუნებდნენ საკუთარ ნიჭს და ტექნოლოგიური კომპანიები კარგავდნენ კონკურენტუნარიანობას.

ჯანდაცვაში პრობლემა კიდევ უფრო მწვავეა: ექთნები და თერაპევტები ისე ტოვებენ ქვეყანას, როგორც ეს პოლონეთში მოხდა 2000-იან წლებში: კონტრაქტებით, სწრაფი დაკომპლექტებით და უკეთესი ფინანსური პერსპექტივებით. საქართველოს შემთხვევაში განსხვავება ის არის, რომ მიგრაციის მასშტაბი საზოგადოებრივ ჯანდაცვაზე გაცილებით სწრაფად მოქმედებს, ვიდრე ეკონომიკა ასწრებს რეაგირებას. ინჟინერიის სფეროში სურათი მსგავსია: უნივერსიტეტებში მიღებული ცოდნა პრაქტიკულ საჭიროებებს ვერ უზრუნველყოფს და ახალგაზრდებს პირველად აქვთ შეხება თანამედროვე ტექნიკასთან მაშინ, როცა უკვე დასაქმებულები არიან. ეს ზუსტად იმეორებს ხორვატიის გამოცდილებას, სადაც ტექნიკური კადრების მომზადება მარყუჟში აღმოჩნდა — თეორია ძლიერია, პრაქტიკა კი შეზღუდული.

განათლებისა და ბაზრის შეუსაბამობა მთლიანად ცვლის STEM-ის ხარისხს საქართველოში. უნივერსიტეტები კვლავ ფოკუსირდებიან თეორიაზე, მაშინ როცა თანამედროვე ინდუსტრიას სჭირდება პრაქტიკული უნარების მქონე ადამიანები. ეს პრობლემა არაერთ ქვეყანაში დადგა: ინდოეთმა, ფილიპინებმა და მალაიზიამ გამოსავალი მხოლოდ მაშინ იპოვეს, როცა უნივერსიტეტების პროგრამები პირდაპირ დაუკავშირეს კერძო სექტორის მოთხოვნებს. საქართველოში ეს პროცესი ჯერ მხოლოდ ნელა ვითარდება, რის გამოც დამსაქმებლებს უწევთ კადრების გადამზადებაში მნიშვნელოვანი რესურსების ხარჯვა.

გენდერული უთანასწორობაც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. ქალები STEM-ში შედიან, მაგრამ იშვიათად აღწევენ გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებამდე. ტექნიკური მიმართულებები — განსაკუთრებით ინჟინერია და ხელოვნური ინტელექტი კვლავ მაღალი ბარიერების ქვეშაა, რაც ძლიერად ჰგავს იაპონიის, კორეის და გერმანიის გამოცდილებას, სანამ იქ არ განხორციელდა მიზნობრივი პოლიტიკა ქალთა ჩართულობის გასაძლიერებლად.

რეგიონული უთანასწორობა STEM-ის ყველაზე უხილავი, მაგრამ ყველაზე მტკივნეული ნაწილია. თბილისში თავმოყრილია ლაბორატორიები, ტექნოლოგიური სერვისები და განათლების ხარისხი, ხოლო რეგიონებში ახალგაზრდები STEM განათლებას და ტექნიკურ სამუშაო ადგილებს თითქმის ვერ ეწვდებიან. ეს დინამიკა ჰგავს იტალიის „ჩრდილოეთ–სამხრეთის“ მოდელს, რომლის გადასაჭრელად ქვეყანას ათწლეულები დასჭირდა. საქართველოს შემთხვევაში ეს გამოწვევა მით უმეტეს მაღალია, რადგან რეგიონებში ინოვაციის ჰაბები და ტექნოლოგიური ცენტრები თითქმის არ არსებობს.

ამ ყველაფრის ერთიანობა ქმნის სურათს, სადაც STEM-ის თემა მხოლოდ განათლების პრობლემად აღარ გამოიყურება. ის არის ქვეყნის ეკონომიკური მოდელის სტრუქტურული სიმპტომი. თუ STEM სექტორი არ განახლდა, საქართველო დარჩება იმ ქვეყნებს შორის, რომლებიც ტექნოლოგიურ პროგრესს მხოლოდ „იმპორტით“ მოიხმარენ და ვერ იქცევიან ინოვაციის მწარმოებლებად.

ამ ანალიზის საფუძველში დგას სწორედ ზემოთაღნიშნული კვლევის მიერ შემოთავაზებული ხედვა — “Understanding STEM Employment Challenges in Georgia: A Qualitative Analysis of Employer Perspectives”, რომელიც ნათლად აჩვენებს, რომ STEM-ის კრიზისი საქართველოში არის მართვადი, მაგრამ მხოლოდ მაშინ, თუ ქვეყანა გადადის სისტემურ და არა კოსმეტიკურ ცვლილებებზე. საქართველოს წინ აქვს ის გზა, რომელიც სხვებმა უკვე გაიარეს.  ახლა საჭიროა არჩევანი, გაიმეორებს ქვეყანა მათი შეცდომებს, თუ გამოიყენებს მათ გამოცდილებას და შექმნის საკუთარ ტექნოლოგიურ ისტორიას.