რა არის საბაზისო შემოსავალი?
უნივერსალურ საბაზისო შემოსავალს სამი ნიშანი განსაზღვრავს. ის უნივერსალურია – ხვდება ყველას, ვინც განსაზღვრულ ჯგუფშია, ქონებრივი შემოწმების გარეშე. ის უპირობოა, არ მოითხოვს მუშაობას ან სამსახურის ძებნას და აგრეთვე მუდმივია, დროში შეზღუდული არ არის.
აქ იწყება მთავარი პრობლემა: თითქმის არცერთი ექსპერიმენტი, რომელსაც მედია „საბაზისო შემოსავლის პილოტს“ უწოდებს, სამივე ნიშანს ერთად არ აკმაყოფილებს. უმეტესობა სამიდან მხოლოდ ერთს აკმაყოფილებda. ეს კი მნიშვნელოვანია, რადგან ადამიანი, რომელმაც იცის, რომ ფული ორ წელიწადში შეწყდება, სხვაგვარად იქცევა, ვიდრე ის, ვინც სამუდამო შემოსავალს იღებს.
BTUAI-ის ეს ანალიზი სათითაოდ განიხილავს მსოფლიოს ყველა მსხვილ შემთხვევას და პასუხობს ერთ კითხვას: რა გაზომეს სინამდვილეში.
ფინეთი. 2017-2018 წლებში 2 000 ადამიანი ყოველთვიურად იღებდა 560 ევროს. შედეგი: დასაქმებაზე ეფექტი ნულოვანი – ფულის მიმღებმა ჯგუფმა წელიწადში 49.64 დღე იმუშავა, საკონტროლომ 49.25. მნიშვნელოვანი დეტალი: მონაწილეობა მხოლოდ უმუშევრებს შეეძლოთ და გადახდა არსებულ შემწეობას ცვლიდა. ეს არ იყო უნივერსალური შემოსავალი.
აშშ. ისტორიაში ყველაზე დიდი ექსპერიმენტი სემ ალტმანმა დააფინანსა: 3 000 მონაწილე, სამი წელი, თვეში 1 000 დოლარი. შედეგი: სამუშაო ძალაში მონაწილეობა 4.2 პროცენტული პუნქტით შემცირდა, სამუშაო საათები კვირაში 1.3 საათით. ჯანმრთელობაზე ეფექტი არ დაფიქსირებულა, წმინდა ქონებაზეც ნულოვანი გავლენა. ეს ერთადერთი კვლევაა, რომელმაც მკაცრი სამეცნიერო რეცენზირება გაიარა.
სტოკტონი, კალიფორნია. 125 ადამიანი, თვეში 500 დოლარი. სრულ განაკვეთზე დასაქმებულთა წილი 28%-დან 40%-მდე გაიზარდა – ციფრი, რომელიც ათასობით სტატიაში მოხვდა. სინამდვილეში ანგარიში წინასწარია, სამეცნიერო რეცენზირება არ გაუვლია და მონაცემები დაახლოებით 86 ადამიანზეა. კანონზომიერება ასეთია: რაც პატარაა კვლევა, მით უფრო დადებითია შედეგი. საპირისპიროდ, აშშ-ის ოთხ ყველაზე დიდ პროგრამაში დასაქმება 3.2 პროცენტული პუნქტით შემცირდა.
კენია. ერთადერთი ადგილი, სადაც უნივერსალურობა ნამდვილად შემოწმდა: ფულს იღებდა შერჩეული სოფლის ყველა ზრდასრული, ნაწილი – თორმეტი წლის განმავლობაში. შედეგი: სამუშაო საათების ჯამი არ შეცვლილა, თუმცა ადამიანები დაქირავებული სამუშაოდან საკუთარ საქმეზე გადავიდნენ. ყოველი გადახდილი დოლარი ადგილობრივ ეკონომიკაში 2.5 დოლარის ბრუნვად გადაიქცა, ფასები კი მხოლოდ 0.1%-ით გაიზარდა.
ალასკა. 1982 წლიდან შტატი ყოველწლიურ დივიდენდს უხდის ყველა მცხოვრებს – ერთადერთი ნამდვილად მუდმივი და უნივერსალური გადახდა მსოფლიოში. დასაქმებაზე ეფექტი არ არსებობს, სიღარიბე 20-40%-ით მცირდება. სამი შენიშვნა: თანხა წელიწადში სულ 1 000 დოლარია, ის ნავთობიდან და არა გადასახადებიდან ფინანსდება და იურიდიულად დაცული არ არის – კანონით გაწერილი ფორმულა ბოლო ათი წელია არ სრულდება.
ირანი. 2010 წელს ქვეყანამ პურისა და საწვავის სუბსიდიები გააუქმა და სანაცვლოდ მოსახლეობის 96%-ს ყოველთვიური ფულადი შემოსავალი დაუწესა – მედიანური შემოსავლის 29%. შრომაზე უარყოფითი ეფექტი არ დაფიქსირებულა. პროგრამა მაინც ვერ იმუშავამ: თანხა ნომინალურად ფიქსირებული იყო და ინფლაციამ ის გაანადგურა. დღეს იგივე თანხა თვეში 31 ცენტი ღირს, როდესაც დაწყებისას 45 დოლარს შეადგენდა.
შვეიცარია. ერთადერთი ქვეყანა, სადაც გადაწყვეტილება უშუალოდ ამომრჩეველმა მიიღო. 2016 წლის რეფერენდუმზე, საბზისო შემოსავლის წინააღმდეგ ხმა მისცა ამომრჩეველთა 76.9%-მა – იდეა ჩავარდა ოცდაექვსივე კანტონში. ყველაზე საინტერესო კი წინასწარი გამოკითხვაა: საბზისო შემოსავლის გამო მუშაობის შეწყვეტას აპირებდა მხოლოდ 2%, მაგრამ დაახლოებით ერთი მესამედი ფიქრობდა, რომ სხვები შეწყვეტდნენ. ადამიანებს საკუთარი კი არა, სხვისი სიზარმაცის ეშინიათ.
რა ღირს საბაზისო შემოსავალი?
OECD-იმ 2017 წელს პირდაპირი გამოთვლა გააკეთა: თუ სოციალურ შემწეობებზე დახარჯულ ფულს ავიღებთ და ყველას თანაბრად დავურიგებთ, ბრიტანეთში თვეში 230 ფუნტი გამოვა და ამისთვისაც კი საშემოსავლო გადასახადის 25%-იანი ზრდა დასჭირდება. მთავარი შედეგი კი სხვაა: ოთხიდან სამ ქვეყანაში სიღარიბე გაიზრდებოდა და არა შემცირდებოდა, რადგან ფული წაერთმევა მათ, ვისზეც ის დღეს მიზნობრივად იხარჯება.
ამ ყველაფრის ყველაზე მოკლე ფორმულირება ნობელის პრემიის ლაურეატ დარონ აჯემოღლუს ეკუთვნის: „საბაზისო შემოსავალი ძვირია და არც საკმარისად ხელგაშლილი არ არის“. მსოფლიოში ყველა მუდმივი უნივერსალური გადახდა – ალასკა, მაკაო, ჩეროკის თემი – ნავთობის, სათამაშო ბიზნესის ან სამთო მოპოვების რენტიდან ფინანსდება. არცერთი მათგანი გადასახადებზე არაა დამოკიდებული.
ეს ანალიზი მომზადებულია ბიზნესისა და ტექნოლოგიების უნივერსიტეტის (BTU) აკადემიური გუნდისა და BTUAI-ის მიერ და ეყრდნობა საჯაროდ ხელმისაწვდომ დარგობრივ ანგარიშებსა და კვლევებს. სრული ანგარიში გრაფიკებით თან ერთვის ცალკე ფაილად.
ციტირება: ბიზნესისა და ტექნოლოგიების უნივერსიტეტი (BTU) და BTUAI. (2026). საბაზისო შემოსავალი — რა ვიცით სინამდვილეში. თბილისი, საქართველო.