ეკონომიკური ზრდა საგადასახადო შემოსავლების ავტომატურ ზრდას აღარ ნიშნავს

მთავარი

ხელოვნურმა ინტელექტმა შეიძლება ეკონომიკა სწრაფად გაზარდოს, მაგრამ სახელმწიფო ბიუჯეტი იმავე სიჩქარით ვერ გაიზარდოს. მიზეზი ის არის, რომ AI პროდუქტიულობასა და მოგებას ზრდის, თუმცა მიღებული ღირებულება შესაძლოა ხელფასებიდან კაპიტალის შემოსავლებში, ადგილობრივი კომპანიებიდან გლობალურ პლატფორმებში და მიმდინარე დაბეგვრიდან მომავალში გადასახდელ მოგებაში გადაიტანოს.

BTU-ს მკვლევრების შეფასებით, საქართველოსთვის მთავარი რისკი არა ახლანდელი ფისკალური კრიზისი, არამედ საგადასახადო ბაზის შესაძლო სტრუქტურული ცვლილებაა. ქვეყანას დაბალი სახელმწიფო ვალი და ძლიერი ეკონომიკური ზრდა აქვს, მაგრამ 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის საგადასახადო შემოსავლების დიდი ნაწილი საშემოსავლო გადასახადსა და მოხმარებაზე იყო დამოკიდებული. თუ AI-ის სარგებელი ძირითადად მოგებაში დაგროვდება, ხოლო სამუშაო ადგილებისა და ხელფასების ზრდა შენელდება, ბიუჯეტის შემოსავლები ეკონომიკის საერთო ზრდას შეიძლება ჩამორჩეს.

რატომ არის საერთაშორისო დისკუსია საქართველოსთვის მნიშვნელოვანი

The Economist-ის ანალიზი აჩვენებს პარადოქსს: AI-ს შეუძლია გაზარდოს პროდუქტიულობა, კორპორაციული მოგება და მთლიანი შიდა პროდუქტი, მაგრამ შეამციროს იმ შემოსავლების წილი, რომლებსაც მთავრობები ტრადიციულად ყველაზე ეფექტიანად ბეგრავენ. განვითარებულ ქვეყნებში ეს უპირველესად ხელფასებზე დაწესებულ გადასახადებსა და სოციალურ შენატანებს ეხება.

საქართველო OECD-ის მაღალი გადასახადების მოდელს არ იმეორებს. ქვეყანას არ აქვს კლასიკური სოციალური დაზღვევის მაღალი გადასახადი და ბიუჯეტის მნიშვნელოვანი ნაწილი დღგ-დან მოდის. ეს საქართველოს გარკვეულ დაცვას აძლევს, თუმცა პრობლემას არ აგვარებს: საშემოსავლო გადასახადი ორი უდიდესი წყაროდან ერთ–ერთია, ხოლო დღგ საბოლოოდ შინამეურნეობების მოხმარებაზეა დამოკიდებული. თუ შრომითი შემოსავალი დასუსტდება, ზეწოლა ორივე არხზე გავრცელდება.

რას აჩვენებს 2025 წლის ბიუჯეტის სტრუქტურა

2025 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტში საგადასახადო შემოსავლებმა დაახლოებით 21.96 მილიარდი ლარი შეადგინა. აქედან საშემოსავლო გადასახადი 7.52 მილიარდი ლარი, დღგ 8.13 მილიარდი, მოგების გადასახადი 2.88 მილიარდი, ხოლო აქციზი 2.73 მილიარდი ლარი იყო.

BTU-ს მკვლევრების გამოთვლით, საშემოსავლო გადასახადზე მთლიანი საგადასახადო შემოსავლების 34.2% მოდიოდა, დღგ-ზე 37.0%, მოგების გადასახადზე კი მხოლოდ 13.1%. საშემოსავლო გადასახადი, დღგ და აქციზი ერთად შემოსავლების 83.7%-ს ქმნიდა. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელი ეს თანხა მხოლოდ ხელფასებზეა მიბმული, თუმცა აჩვენებს, რამდენად მნიშვნელოვანია ბიუჯეტისთვის დასაქმება, ხელფასი და ყოველდღიური მოხმარება.

საქართველოს განსხვავებული ფისკალური მოწყობა

საქართველოს საგადასახადო კოდექსით ფიზიკური პირის დასაბეგრი შემოსავლის ძირითადი განაკვეთი 20%-ია, დღგ-ის განაკვეთი 18%, ხოლო მოგების გადასახადი უმეტეს საწარმოებში 15%-ია. მოგება ძირითადად განაწილების მომენტში იბეგრება. ეს მოდელი ინვესტირებას უწყობს ხელს, რადგან კომპანიაში დარჩენილი და რეინვესტირებული მოგება დაუყოვნებლივ არ იბეგრება.

AI-ის ეპოქაში ამ უპირატესობას ფისკალური დროის რისკიც ახლავს. თუ ავტომატიზაცია კომპანიების მოგებას ზრდის, მაგრამ ისინი მოგებას დიდხანს არ ანაწილებენ, ეკონომიკური ღირებულება დღეს იქმნება, შესაბამისი მოგების გადასახადი კი ბიუჯეტში მოგვიანებით შედის. ხელფასის გადასახადი ყოველთვიურად იკრიბება; რეინვესტირებული მოგების დაბეგვრა კი შეიძლება წლების შემდეგ დადგეს. ამიტომ შემოსავლის შრომიდან კაპიტალში გადასვლა ბიუჯეტისთვის არა მხოლოდ მოცულობის, არამედ დროის პრობლემაცაა.

BTU-ს სტრეს-ტესტი

BTU-ს მკვლევრებმა 2025 წლის ფაქტობრივი შემოსავლების საფუძველზე მარტივი სტრეს-ტესტი შეადგინეს. თუ AI-ის გავრცელების, სამუშაო ფორმების ცვლილებისა და ხელფასების შედარებით სუსტი ზრდის შედეგად საშემოსავლო გადასახადის შემოსავალი საბაზისო სცენართან შედარებით 5%-ით ნაკლები აღმოჩნდება, პირდაპირი სხვაობა დაახლოებით 376 მილიონი ლარი იქნება. 10%-იანი ჩამორჩენის შემთხვევაში სხვაობა დაახლოებით 752 მილიონ ლარამდე გაიზრდება.

ეს თანხები 2025 წლის მთლიანი საგადასახადო შემოსავლების დაახლოებით 1.7%-ს და 3.4%-ს უდრის. ეს არ არის პროგნოზი და არ ნიშნავს, რომ AI აუცილებლად ამ ოდენობის დანაკარგს გამოიწვევს. ეს არის მგრძნობელობის გათვლა, რომელიც აჩვენებს, რამდენად სწრაფად შეიძლება მნიშვნელოვანი გახდეს ერთი საგადასახადო წყაროს შესუსტება. დანაკარგის ნაწილი შეიძლება მოგების გადასახადმა, დღგ-მ ან უფრო მაღალმა ეკონომიკურმა ზრდამ შეავსოს, მაგრამ ეს ავტომატურად არ ხდება.

სად შეიძლება შეიქმნას შემოსავალი და სად დაიბეგროს

საქართველოსთვის განსაკუთრებული საკითხია საზღვარგარეთ შექმნილი AI პლატფორმების გამოყენება. ქართულმა კომპანიამ შეიძლება ადგილობრივად დაზოგოს შრომის ხარჯი და უცხოურ სერვისში მეტი გადაიხადოს. პროდუქტიულობა საქართველოში იზრდება, მაგრამ ტექნოლოგიური მოგების დიდი ნაწილი უცხო ქვეყანაში რეგისტრირებულ მიმწოდებელთან რჩება. ასეთ შემთხვევაში ადგილობრივი საშემოსავლო გადასახადის ბაზა შეიძლება შემცირდეს, ხოლო კაპიტალის მოგება საქართველოში სრულად არ წარმოიქმნას.

დღგ ციფრული მომსახურების ნაწილს აკავებს, თუმცა ის კორპორაციული მოგების დაბეგვრას ვერ ცვლის. ამიტომ პრობლემა მხოლოდ გადასახადის განაკვეთები არ არის. საჭიროა ციფრული ტრანზაქციების სწორად აღრიცხვა, წყაროს ქვეყნისა და მუდმივი დაწესებულების წესების გამოყენება, ტრანსფერული ფასების კონტროლი და საერთაშორისო საგადასახადო თანამშრომლობა. მცირე ღია ეკონომიკისთვის ცალმხრივი მძიმე გადასახადი ნაკლებად ეფექტიანია, თუ შემოსავალი საზღვარგარეთ მარტივად გადადის.

რატომ არ არის AI-ის პირდაპირი გადასახადი კარგი პირველი ნაბიჯი

AI-ის გამოთვლითი სიმძლავრის, ტოკენების ან პროგრამული გამოყენების პირდაპირი დაბეგვრა მარტივი პასუხივით ჩანს, მაგრამ საქართველოსთვის მას მნიშვნელოვანი მინუსები ექნება. ქვეყანა ჯერ ტექნოლოგიის ფართო დანერგვის ეტაპზეა და ახალი გადასახადი ადგილობრივი ბიზნესის ციფრულ ტრანსფორმაციას გააძვირებს. გარდა ამისა, საქართველოში საგადასახადო ბაზა იმხელა არ არის, რომ ამ გადასახადმა შრომისა და მოხმარების გადასახადებიდან მოსალოდნელი დანაკარგი ადვილად დააბალანსოს.

BTU-ს მკვლევრების შეფასებით, საქართველოსთვის უფრო გონივრულია დაიბეგროს AI-ით შექმნილი ეკონომიკური შედეგი და არა თავად ტექნოლოგიის გამოყენება. მიზანი უნდა იყოს თანაბარი საგადასახადო პირობები სხვადასხვა ფორმით მიღებულ შემოსავალზე, ზედმეტი შეღავათების კონტროლი, ციფრული მომსახურების სრულად აღრიცხვა და მოგების ხელოვნური გადატანის შემცირება. ეს მიდგომა ინოვაციას ნაკლებად აფერხებს და შემოსავლების ბაზას უფრო ფართოდ იცავს.

AI ბიუჯეტის ხარჯვით მხარესაც ცვლის

ფისკალური გავლენა მხოლოდ შემოსავლებს არ ეხება. ავტომატიზაციით დაზარალებულ ადამიანებს შეიძლება დასჭირდეთ გადამზადება, დროებითი შემოსავლის მხარდაჭერა და დასაქმების ახალი სერვისები. პარალელურად, მაღალპროდუქტიულ კერძო სექტორში ხელფასების ზრდამ შეიძლება სახელმწიფოს გაუძვიროს კვალიფიციური სპეციალისტების შენარჩუნება. შედეგად, შემოსავლების ზრდა შეიძლება შენელდეს მაშინ, როდესაც განათლებისა და სოციალური პოლიტიკის ხარჯი იზრდება.

მეორე მიმართულებით, AI-ს შეუძლია თავად საჯარო სექტორის პროდუქტიულობის გაზრდა. საგადასახადო რისკების გამოვლენა, საბაჟო კონტროლი, სოციალური პროგრამების მიზნობრიობა, ჯანდაცვის დაგეგმვა და ადმინისტრაციული მომსახურება შეიძლება ნაკლები დროითა და ხარჯით შესრულდეს. საქართველოს ფისკალური სტრატეგია მხოლოდ ახალი შემოსავლის ძებნა არ უნდა იყოს; იგივე მნიშვნელობა აქვს არსებული თანხის უფრო ეფექტიან გამოყენებას.

რა უნდა გააკეთოს საქართველომ ახლა

პირველი ნაბიჯია მონაცემთა სისტემის შექმნა, რომელიც ერთმანეთთან დააკავშირებს AI-ის გამოყენებას, დასაქმებას, ხელფასებს, კომპანიის მოგებასა და გადახდილ გადასახადებს სექტორების მიხედვით. მხოლოდ მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდა ვერ გვეტყვის, იზრდება თუ არა დასაბეგრი შრომითი შემოსავალი იმავე ტემპით. მეორე ნაბიჯია საშუალოვადიანი ბიუჯეტის სცენარებში შრომის წილის ცვლილების შეტანა და საშემოსავლო გადასახადის მგრძნობელობის რეგულარული შეფასება.

მესამე ნაბიჯია საგადასახადო ნეიტრალიტეტი: სახელმწიფომ არც ადამიანური შრომა უნდა დაბეგროს არაპროპორციულად და არც ტექნოლოგიური ინვესტიცია დასაჯოს. აქცენტი უნდა გაკეთდეს ფართო ბაზაზე, ეფექტიან ადმინისტრირებაზე, საერთაშორისო მოგების სწორ განაწილებაზე და იმ მხარდაჭერაზე, რომელიც ადამიანებს უფრო პროდუქტიულ საქმიანობაში გადასვლის საშუალებას მისცემს.

დასკვნა

საქართველოში AI-ის გავრცელებამ შეიძლება ერთდროულად გაზარდოს ეკონომიკა და გაართულოს ბიუჯეტის დაფინანსება. 2025 წლის შემოსავლების სტრუქტურა აჩვენებს, რომ სახელმწიფო კვლავ ძლიერ ეყრდნობა საშემოსავლო გადასახადსა და მოხმარებას, ხოლო მოგების გადასახადის წილი გაცილებით მცირეა. თუ დამატებითი ღირებულება ხელფასებიდან მოგებაში გადავა, ბიუჯეტი ეკონომიკურ ზრდას შეიძლება ჩამორჩეს.

BTU-ს მკვლევრების შეფასებით, საუკეთესო პასუხი AI-ის დაბეგვრა კი არა, საგადასახადო სისტემის წინასწარ მომზადებაა. საქართველოს სჭირდება საზომები, სცენარები, ციფრული შემოსავლების უკეთესი აღრიცხვა, მოგების გადატანის კონტროლი და ადამიანური კაპიტალის განახლება. მთავარი მიზანია, AI-ის მიერ შექმნილმა პროდუქტიულობამ გაზარდოს არა მხოლოდ კერძო მოგება, არამედ ქვეყნის ფისკალური შესაძლებლობაც.

მონაცემები და ძირითადი წყაროები

The Economist — How the AI Boom Could Worsen the Rich World’s Fiscal Crunch

საქართველოს პარლამენტის საბიუჯეტო ოფისი — 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულება

საქართველოს საგადასახადო კოდექსი

საერთაშორისო სავალუტო ფონდი — საქართველოს 2026 წლის კონსულტაცია

საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო — საშუალოვადიანი შემოსავლების სტრატეგია

შენიშვნა

მასალა არის ანალიტიკური და საგანმანათლებლო ხასიათის. ის არ წარმოადგენს ფინანსურ, საინვესტიციო, საგადასახადო ან სამართლებრივ რეკომენდაციას.

მომზადებულია Business and Technology University-ის აკადემიური გუნდისა და BTUAI Research Team-ის მიერ, Tbilisi, Georgia.