რატომ მუშაობენ ICT-ში ქალები შესაბამისი ფორმალური განათლების გარეშე: საქართველოს ტექნოლოგიური შრომის ბაზრის პარადოქსი გლობალურ კონტექსტში
საქართველოს ICT სექტორში ქალთა დასაქმების სწრაფმა ზრდამ არა მხოლოდ შიდა შრომითი ტენდენციები წარმოაჩინა, არამედ ქვეყანა გლობალური დისკუსიის ცენტრშიც მოაქცია
საქართველოს ICT სექტორში ქალთა დასაქმების სწრაფმა ზრდამ არა მხოლოდ შიდა შრომითი ტენდენციები წარმოაჩინა, არამედ ქვეყანა გლობალური დისკუსიის ცენტრშიც მოაქცია — განსაკუთრებით იმ საკითხზე, თუ როგორ და რა გზებით შედიან ქალები ტექნოლოგიურ პროფესიებში. BTU-ის Digital Ecosystem Digest (2025)–ის მონაცემები აჩვენებს პარადოქსს, რომელიც სულ უფრო ხშირად ფიქსირდება მსოფლიო მასშტაბით, თუმცა საქართველოში განსაკუთრებით მკვეთრ ფორმას იღებს: ქალები აქტიურად მუშაობენ ICT პროფესიებში, მიუხედავად იმისა, რომ მათ დიდ ნაწილს ფორმალური ICT განათლება არ აქვს.
ანგარიშის მიხედვით, საქართველოში ICT პროფესიებში დასაქმებული ქალების 72%-ს არ გააჩნია ICT მიმართულების ფორმალური განათლება, ხოლო იმ ქალების 87%, ვისაც ასეთი განათლება აქვს მიღებული, რეალურად არ მუშაობს ICT პოზიციებზე ან საერთოდ შრომის ბაზრის მიღმა რჩება. შედეგად, ICT განათლებასა და დასაქმებას შორის კვეთა ქალებში მხოლოდ დაახლოებით 28%-ს შეადგენს. ეს მაჩვენებელი იმდენად დაბალია, რომ ცალსახად მიუთითებს არა ინდივიდუალურ არჩევანზე, არამედ სისტემურ დისბალანსზე (BTU Digital Ecosystem Digest, 2025).
მსგავსი ტენდენციები საერთაშორისო კვლევებშიც იკვეთება, თუმცა საქართველოს შემთხვევა უფრო მკვეთრია. OECD-ის მონაცემებით, ბევრ განვითარებულ ქვეყანაში ქალები ტექნოლოგიურ განათლებაში შედარებით აქტიურად არიან წარმოდგენილი, მაგრამ მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი ვერ ახერხებს შესაბამის პოზიციებზე დასაქმებას, მაშინ როცა კომპანიები პარალელურად განიცდიან ICT კადრების მწვავე დეფიციტს (OECD). World Bank-ის შეფასებით, ეს დისბალანსი განსაკუთრებით ძლიერია სწრაფად ციფრულიზებულ ეკონომიკებში, სადაც შრომის ბაზრის მოთხოვნა ტექნოლოგიურ უნარებზე ბევრად სწრაფად იზრდება, ვიდრე საგანმანათლებლო სისტემები ახერხებენ ადაპტაციას (World Bank).
გლობალურ დისკურსში ეს პრობლემა ხშირად განიხილება „leaky pipeline“-ის კონცეფციით — იდეით, რომ ქალები ეტაპობრივად „იკარგებიან“ ტექნოლოგიურ კარიერულ გზაზე განათლებიდან დასაქმებამდე. თუმცა საქართველოს მონაცემები ამ მოდელს ნაწილობრივ ეწინააღმდეგება. აქ ქალები არ „იკარგებიან“ მილსადენში; ისინი ხშირად საერთოდ გვერდს უვლიან ფორმალურ მილსადენს და ICT სექტორში შედიან ალტერნატიული გზებით. ეს მიუთითებს, რომ ტრადიციული STEM-ცენტრული პოლიტიკის ჩარჩოები სრულად ვერ ხსნის თანამედროვე შრომითი დინამიკის რეალობას.
მსოფლიო მასშტაბით სულ უფრო ხშირად ფიქსირდება შემთხვევები, როდესაც ტექნოლოგიური კომპანიები ნაკლებ ყურადღებას აქცევენ დიპლომს და მეტ მნიშვნელობას ანიჭებენ პრაქტიკულ უნარებს, თვითსწავლას და სამუშაო გამოცდილებას. საერთაშორისო ორგანიზაციების შეფასებით, ციფრული ეკონომიკის პირობებში ფორმალური განათლება ხშირად ვერ ასწრებს ტექნოლოგიური ცვლილებების ტემპს, რის გამოც შრომის ბაზარი იძულებულია შექმნას არაფორმალური და ჰიბრიდული კვალიფიკაციის მექანიზმები (OECD; ILO). საქართველოს შემთხვევაში ქალები სწორედ ამ არხების მთავარი მომხმარებლები არიან.
ამ გლობალურ სურათში საქართველოს პარადოქსი კიდევ უფრო საინტერესოდ გამოიყურება. ერთი მხრივ, ქვეყანა აჩვენებს ქალთა დასაქმების სწრაფ ზრდას ICT სექტორში, რაც ბევრ განვითარებულ ეკონომიკასაც კი უჭირს. მეორე მხრივ, ეს ზრდა ხდება განათლების სისტემისგან შედარებით დამოუკიდებლად. მსგავსი მოდელი ნაწილობრივ ფიქსირდება აღმოსავლეთ ევროპისა და განვითარებადი ეკონომიკების ნაწილშიც, თუმცა საქართველოში ის განსაკუთრებით მკაფიოა, რადგან ქალთა დასაქმების ზრდა ძალიან მოკლე პერიოდში და მაღალი ტემპით მიმდინარეობს (World Bank; OECD).
გლობალური კვლევები ასევე მიუთითებს, რომ განათლებასა და დასაქმებას შორის ასეთი აცდენა ქალებისთვის ორმაგ რისკს ქმნის. ერთი მხრივ, ალტერნატიული გზები ზრდის ტექნოლოგიურ სექტორში შესვლის შესაძლებლობას; მეორე მხრივ კი ზრდის კარიერული არასტაბილურობის, დაბალი პროგრესიის და პროფესიული გადაღლის რისკებს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ფორმალური კვალიფიკაცია არ არის ინსტიტუციურად აღიარებული. ეს საკითხი აქტიურად განიხილება ევროკავშირსა და OECD-ის ქვეყნებში, სადაც სულ უფრო ხშირად საუბრობენ უნარებზე დაფუძნებულ შრომით პოლიტიკაზე, რომელიც დიპლომზე ნაკლებად არის დამოკიდებული.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, განათლებასა და დასაქმებას შორის სუსტი კავშირი ნიშნავს, რომ ქვეყნები ვერ იყენებენ სრულად საკუთარ ადამიანურ კაპიტალს. World Bank-ის შეფასებით, ქალთა ტექნოლოგიური პოტენციალის არასრულად გამოყენება ამცირებს ინოვაციურობას, პროდუქტიულობას და გრძელვადიან ეკონომიკურ ზრდას. საქართველოს შემთხვევაში ეს რისკი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან ICT სექტორი ერთ–ერთ მთავარ ზრდის ძრავად ყალიბდება, ხოლო ქალები უკვე წარმოადგენენ მისი გაფართოების მნიშვნელოვან წყაროს.
ამავე დროს, საქართველოს გამოცდილება შეიძლება აღქმულ იქნას როგორც სიგნალი გლობალური პოლიტიკისთვის. ის აჩვენებს, რომ ფორმალური ICT განათლება არ არის ერთადერთი გზა ტექნოლოგიურ პროფესიებში შესასვლელად და რომ შრომის ბაზარი სულ უფრო მეტად ეყრდნობა უნარებს, მოქნილობასა და სწრაფ ადაპტაციას. თუმცა ეს რეალობა მოითხოვს ინსტიტუციურ პასუხს — წინააღმდეგ შემთხვევაში, განათლების სისტემა და შრომის ბაზარი კიდევ უფრო დაშორდება ერთმანეთს (OECD; World Bank).
შედეგად, საქართველოს ICT სექტორში ქალთა დასაქმებისა და განათლების ურთიერთობა ვერ აიხსნება მხოლოდ „ქალების ნაკლებობით STEM-ში“. არსებული მონაცემები გვიჩვენებს ბევრად უფრო კომპლექსურ სურათს, რომელიც თანხვედრაშია გლობალურ ტენდენციებთან, თუმცა უფრო მკვეთრი ფორმით. ქალები უკვე შედიან ICT შრომის ბაზარზე, ხშირად ფორმალური საგანმანათლებლო მარშრუტების გვერდის ავლით და სწორედ ეს პროცესი აყალიბებს ახალ რეალობას როგორც საქართველოში, ისე საერთაშორისო დონეზე. ამ რეალობის გააზრება იქნება გადამწყვეტი ნაბიჯი მომავალი პოლიტიკისა და კვლევებისათვის, რომლებიც მიზნად დაისახავს ქალთა მდგრად და გრძელვადიან მონაწილეობას ციფრულ ეკონომიკაში.
BTU-ს სრული კვლევა — „გენდერული ტენდენციები საქართველოს ICT სექტორში: მონაცემებზე დაფუძნებული ანალიზი “ ხელმისაწვდომია ბმულზე.